فقه معاصر:پیشنویس آیه ۷۰ سوره اسراء
گرامی داشتن انسان و برتری او بر دیگر موجودات
آیه ۷۰ سوره اسراء اشاره به فراوانی نعمتهای خداوند برای انسان در خشکی و دریا و همچنین برتری او بر دیگر موجودات دارد و اینکه خدا انسانها را با بهرهمندی از مواهب خود و اعطای فضائل اختصاصی به آنها، تکریم کرده است.[۱] این آیه مستند بسیاری از مفسران، فقها و پژوهشگران، برای اثبات کرامت ذاتی انسان شده است؛ چراکه به نظر آنها خدا به انسان عقل و اراده داده است که به هیچیک دیگر از موجودات خود نداده است.[۲]
متن و ترجمه
«وَلَقَدۡ كَرَّمۡنَا بَنِيٓ ءَادَمَ وَحَمَلۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِ وَرَزَقۡنَٰهُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَفَضَّلۡنَٰهُمۡ عَلَىٰ كَثِيرࣲ مِّمَّنۡ خَلَقۡنَا تَفۡضِيلࣰا»
«و ما فرزندان آدم را بسيار گرامى داشتيم، و آنان را بر مركبهاى آبى و صحرايى سوار كرديم و از هر غذاى لذيذ و پاكيزه روزيشان كرديم و بر بسيارى از مخلوقات خود برتريشان داديم، آنهم چه برترى؟.»
شمول یا عدم شمول کرامت بر همه انسانها
بسیاری از مفسران و اندیشمندان ذیل این آیه بر این نکته تأکید کردهاند که برتری انسان بر دیگر موجودات بهمعنای برتری گوهر وجودی انسان است نه اینکه همه انسانها بر همه دیگر موجودات برتری داشته باشند؛ زیرا بسیاری آنها به دلیل کفر و گناه حتی از حیوانات نیز پستتر هستند[۳] و اینکه در آیه از واژه «کثیر» استفاده شده و این واژه برتری مطلق انسان را بر همه موجودات رد میکند.[۴] در مقابل عدهای معتقدند که کرامت انسان بر پایه ایمان بنا نشده و ذاتی انسانهاست و شامل انسان بما هو انسان خواهد شد.[۵]
قاعده فقهی کرامت انسان
آیه ۷۰ سوره اسراء مستند برخی از فقها و مفسران برای تأسیس قاعدهای فقهی بهنام کرامت انسان شده است.[۶] یا اینکه آن را از اصول پیشفقهی نامیدهاند که فراتر از دیگر قواعد و احکام قرار میگیرد.[۷] بر این اساس استدلال شده که طبق این آیه میتوان به کرامت ذاتی انسان قائل شد و این کرامت ذاتی میتواند مبنای تأسیس قاعده فقهی کرامت انسان باشد که حاکم بر تمام احکام شرعی است[۸] و میتواند نه تنها باعث جهتدهی به تفسیر شود بلکه در تطبیق قواعد فقهی نیز اثر خواهد داشت و بهعنوان یکی از مرجحات در تعادل و تراجیح موثر خواهد بود.[۹]
کاربرد در مباحث فقهی
آیه کرامت انسان در چند باب فقهی مورد استناد فقها قرار گرفته شده است.
کرامت انسان و مسئولیت اجتماعی
عباسعلی عمید زنجانی در کتاب مبانی حقوق اساسی، با استناد به آیه ۷۰ سوره اسراء، کرامت انسان را عطایی از سوی خداوند برای انسانها میداند که هم در زندگی اجتماعی و هم زندگی فردی انسان نقش مهمی دارد و از مبانی برابری انسانها شمرده میشود. او این کرامت را یکی از عوامل مسئولیت اجتماعی انسانها در برابر همدیگر تلقی میکند.[۱۰]
شبیهسازی انسان
مخالفان شبیهسازی انسان با استناد به آیه کرامت انسان معتقدند که کرامت انسان از مهمترین ویژگیهایی است که خدا به انسان داده است و با شبیهسازی این کرامت در معرض از بین رفتن قرار میگیرد. ازجمله این فقها میتوان به ناصر مکارم شیرازی اشاره کرد که معتقد است انسان به وجود آمده از طریق شبیهسازی، انسانی بیهویت و در نتیجه بدون کرامت است. البته در مقابل این اشکال جواب داده شده است که کرامت انسان وابسته به اخلاق و شخصیت انسان است نه در نتیجه تولد او.[۱۱]
برابری دیه و قصاص
یوسف صانعی با استناد به آیه ۷۰ سوره اسراء بیان میکند که اسلام، کرامت انسانی و حقوق انسانها را محترم میشمارد و این آیه نشان از برابری انسانها با همدیگر دارد؛ به همین دلیل میتوان یکی از دلائل برابری خونبهای جان زنان و مردان و مسلمان و غیرمسلمان را این آیه دانست.[۱۲]
پانویس
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۱۵۵-۱۵۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۲، ص۱۹۶-۱۹۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۱۵۵-۱۵۶؛ فضلالله، من وحی القرآن، ج۱۱، ص۱۷۸؛ ایازی، «جایگاه کرامت انسان در استنباط فقهی»؛ ارسطا و منصوری، «کرامت انسان غیرمسلمان در اسلام»، ص۸۶-۸۷؛ حبیبیتبار و همکاران، «بررسی کرامت ذاتی انسان در مجازاتهای محرومیت از حقوق اجتماعی»، ص۲۸-۳۰؛ خادمی کوشا، «تبیین فقهی جایگاه کرامت».
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۶۶۱-۶۶۲؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۲، ص۱۲۳-۱۲۴.
- ↑ مغنیه، الکاشف، ج۵، ص۶۶-۶۷.
- ↑ علمالهدی، رسائل الشریف المرتضی، ج۲، ص ۲۳۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۱۵۶؛ باقی، «دیه در فقه حقوق بشر»، ص۲۷۵؛ ایازی، «فقه و حقوق انسان»، ص۷۵۷.
- ↑ فضلالله، من وحی القرآن، ج۱۱، ص۱۷۸؛ صانعی، رویکردی به حقوق زنان، ص۲۱۲. ایازی، اصل کرامت انسانی به مثابه قاعدهای فقهی، ص۸۳؛ فاضل لنکرانی، فقه الاجتماع، ص۲۱-۲۳؛ جوادی آملی، «جایگاه کرامت در فرآیند استنباطات فقهی».
- ↑ محقق داماد، مکتب اجتهادی آخوند خراسانی، ص۲۱۶ و ۲۵۶.
- ↑ ایازی، اصل کرامت انسانی به مثابه قاعدهای فقهی، ص۷۴.
- ↑ ایازی، اصل کرامت انسانی به مثابه قاعدهای فقهی، ص۱۴۱-۱۵۷.
- ↑ عمیدزنجانی، مبانی حقوق اساسی، ص۴۱۳-۴۲۰.
- ↑ میراحمدی، بررسی حکم تکلیفی و وضعی شبیهسازی انسان، ص۱۱۳-۱۱۷.
- ↑ صانعی، اجتهاد پویا، ص۳۲ و ۴۶.
منابع
- ارسطا، محمدجواد و محمد منصوری بروجنی، «کرامت انسان غیرمسلمان در اسلام»، فصلنامه قرآن، فقه و حقوق اسلامی، شماره ۱۱، ۱۳۹۸ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۸ق.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- عمید زنجانی، عباسعلی، مبانی حقوق اساسی (جمهوری اسلامی ایران)، تهران، نشر مجد، ۱۳۸۷ش.
- مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، تهران، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
- صانعی، یوسف، رویکردی به حقوق زنان، قم، فقه الثقلین، ۱۳۹۷ش.
- صانعی، یوسف، اجتهاد پویا، قم، نشر فقه الثقلین، ۱۳۹۰ش.
- ایازی، سید محمدعلی، اصل کرامت به مثابه قاعدهای فقهی، تهران، نشر سرایی، ۱۴۰۰ش.
- علم الهدی، سید مرتضی، رسائل الشریف المرتضی، قم، دارالقرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- ایازی، سید محمدعلی، «فقه و حقوق انسان»، گفتگو در مجموعه مقالات همایش دیهپژوهی، به کوشش موسسه فقه الثقلین، قم، نشر فقه الثقلین، ۱۳۹۷ش.
- ایازی، سید محمدعلی، «جایگاه کرامت انسان در استنباط فقهی»، سخنرانی در نشست علمی موسسه فهیم، ۱۳۹۷ش.
- باقی، عمادالدین، «دیه در فقه حقوق بشر»، در مجموعه مقالات همایش دیهپژوهی، به کوشش موسسه فقه الثقلین، قم، نشر فقه الثقلین، ۱۳۹۷ش.
- فضلالله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۳۹ق.
- جوادی آملی، مرتضی، «جایگاه کرامت در فرایند استنباطات فقهی»، مندرج در مجله افق حوزه، شماره ۳۶۰، ۱۳۹۱ش.
- خادمی کوشا، محمدعلی، «تبیین فقهی جایگاه کرامت»، کرسی ترویجی در پژوهشکده فقه و حقوق پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۸ش.
- حبیبیتبار، حسین و محمود قیومزاده و پیمان همایی چراغی، «بررسی کرامت ذاتی انسان در مجازاتهای محرومیت از حقوق اجتماعی»، فصلنامه تعالی حقوق، شماره ۳، ۱۳۹۸ش.
- فاضل لنکرانی، محمدجواد، گفتگو در کتاب فقه الاجتماع، به کوشش محمدباقر ربانی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۳۹۳ش.
- میراحمدی، مریم، بررسی حکم تکلیفی و وضعی شبیهسازی انسان، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۴۰۰ش.
- محقق داماد، سید مصطفی، مکتب اجتهادی آخوند خراسانی، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۹۷ش.