سید ابوالحسن موسوی اصفهانی
سید ابوالحسن موسوی مَدیسهای اصفهانی (۱۲۸۴–۱۳۶۵ق / ۱۲۴۶–۱۳۲۵ش) از مراجع تقلید عام شیعه در قرن چهاردهم هجری قمری بود. او از شاگردان برجسته آخوند خراسانی بهشمار میرود. دوران مرجعیت وی با تحولات سیاسی و اجتماعی در جهان اسلام (از جمله سلطنت رضاخان در ایران، حکومت آتاتورک در ترکیه، قدرتگیری خاندان آلسعود در عربستان و سلطنت ملک فیصل در عراق) همزمان بود که موجب صدور برخی فتاوا و موضعگیریهای فقهی-سیاسی او در مواجهه با مسائل نوپدید شد.
| سید ابوالحسن اصفهانی | |
|---|---|
 | |
| نام | سید ابوالحسن موسوی مَدیسهای اصفهانی |
| عمر | ۱۲۸۴ق / ۱۲۴۶ش - ۱۳۶۵ق / ۱۳۲۵ش) |
| جایگاه | مرجع تقلید عام |
| مذهب | شیعه |
| ملیت | ایران |
| حوزه تخصصی | فقه و اصول |
| آثار در فقه معاصر | وسیلة النجاة |
| استادان | آخوند خراسانی و حبیبالله رشتی |
| شاگردان | سید محمود حسینی شاهرودی، سید محسن طباطبایی حکیم، سید محمدهادی میلانی، و هاشم قزوینی |
- چکیده
کتاب وسیلة النجاة، اثر مهم اصفهانی است که به سبک العروة الوثقی نگاشته شده و نیازهای فقهی جامعه اسلامی معاصر را در چارچوب اجتهاد سنتی پاسخ میدهد. روش اجتهادی و جامعیت این کتاب، الگویی تأثیرگذار برای فقهای پس از او گردید.
سید ابوالحسن اصفهانی ربا را در بانکداری حرام دانسته، اما مشروعیت فعالیت بانکی را با عقود شرعی ممکن میداند. بیمه را در صورت نبود غرر و ضرر، ذیل عقد ضمان یا صلح میپذیرد. او پول کاغذی را فاقد مالیت ذاتی و صرفاً نماینده طلا و نقره میداند. اصفهانی در فقه خانواده، ولایت پدر بر دختر باکره را منتفی، اما احتیاطاً مشورتپذیر میشمرد و ازدواج دائم با اهل کتاب را جایز میداند. وی با قمهزنی، نقاشی انسان و شعبدهبازی مخالفت کرده است.
زندگینامه فقهی و سیاسی
سید ابوالحسن موسوی مدیسهای اصفهانی (تولد: ۱۲۴۶ش در مدیسه اصفهان - درگذشت: ۱۳۲۵ش در نجف) دروس مقدماتی حوزه را در اصفهان آموخت و برای تحصیلات تکمیلی به نجف مهاجرت کرد. او ابتدا در درس حبیبالله رشتی شرکت کرد و بعد از درگذشت وی در درسهای آخوند خراسانی حاضر شد و در زمره شاگردان خاص او قرار گرفت. پس از درگذشت آخوند خراسانی عهدهدار تدریس شد.[۱] از شاگردان او میتوان به سید محمود حسینی شاهرودی، سید محسن طباطبایی حکیم، سید محمدهادی میلانی، و هاشم قزوینی اشاره کرد.[۲]
اصفهانی پس از وفات میرزای نائینی (م۱۳۵۵ق)، حائری یزدی (م۱۳۵۵ق) و آقا ضیاء عراقی (م۱۳۶۱ق)، مرجعیت تقلید شیعیان را برای ده سال (۱۳۵۵-۱۳۶۵ق) به صورت مرجعیت عامه و مطلق برعهده داشت.[۳] بر اساس یک تحلیل تاریخی، بعد از مشروطه تنها سه نفر مرجعیت تام و عام شیعه را عهدهدار شدند: سید ابوالحسن اصفهانی، سید حسین بروجردی و سید روحالله موسوی خمینی.[۴] اصفهانی طبق شناختی که از جایگاه علمی و تقوایی سید حسین بروجردی داشت، او را برای مرجعیت معرفی کرد و مسائل احتیاطی را به وی ارجاع داد. این اقدام، مورد تأیید علمای دین و جامعه شیعه قرار گرفت و زمینهساز پذیرش عمومی مرجعیت سید حسین بروجردی شد.[۵]
دخالت در سیاست
در دوره مرجعیت اصفهانی حوادث مهمی در چند کشور اسلامی (ایران، عراق، ترکیه و عربستان) رخ داد و وی درباره آنها موضعگیری و گاهی فتوا صادر میکرد؛ بهویژه حمایت از مشروطیت در ایران و جلوگیری از تجزیه آذربایجان ایران و نیز دفاع از استقلال عراق و حفاظت از عتبات در برابر اجانب و بیگانگان.[۶] سید ابوالحسن اصفهانی که همانند استادش، آخوند خراسانی، از مشروطهخواهان ایران بود[۷] در دوره دوم مجلس شورای ملی (۱۲۸۹ش) بهعنوان یکی از پنج فقیه منتخب از سوی آخوند خراسانی برای نظارت بر شرعیت قوانین برگزیده شد. با این حال، به تهران نرفت و پس از سه ماه از این مسئولیت استعفا داد. در تحلیل علل عدم حضور اصفهانی در تهران، به عوامل متعددی اشاره شده است.[۸]
در جریان انقلاب ۱۹۲۰م عراق، سید ابوالحسن اصفهانی با صدور فتوایی، دفاع از دارالاسلام را واجب دانست و با بیعت با ملک فیصل اول مخالفت کرد.[۹] برخی پژوهشگران فتوای اصفهانی بر حرمت شرکت در انتخابات مجلس نمایندگان عراق در دوره ملک فیصل، و نیز حکم جهاد او علیه امپراتوری بریتانیا را ادامهای از مسیر تحریم تنباکوی میرزای شیرازی تلقی کردهاند.[۱۰] صدور فتوای تحریم حج در سال ۱۳۲۲ش (در پی اعدام یکی از زائران ایرانی در مکه و تبعیت شاه ایران از آن)[۱۱] و نیز اجازه صرف سهم امام برای خرید نشریه الاسلام (حرکتی بیسابقه در اجازه صرف وجوهات در تولید نشریههای دینی و مقابله با حرکات خصمانه رضاشاه[۱۲]) از دیگر اقدامات فقهی و سیاسی او قلمداد شده است.[۱۳]
آثار مهم فقهی و اصولی
آثار باقیمانده از سید ابوالحسن اصفهانی شامل مجموعهای از رسالههای عملیه و فتوایی، تقریرات شاگردان و نیز کتابهای مستقل است.[۱۴] از مهمترین آثار فقهی و اصولی وی میتوان به وسیلة النجاة، منتهى الوصول الى غوامض كفاية الاصول، و ذخیرة العباد اشاره کرد. وسیلة النجاة مشهورترین و جامعترین اثر فقهی او به سبک العروة الوثقی تنظیم شده و گسترشیافته رساله «ذخیرة الصالحین» است. بسیاری از فقها و مراجع بر وسیلة النجاة حاشیه زده، شرح نوشته یا کتب فقهی خود را بر اساس ترتیب آن نگاشتهاند، مانند تحریر الوسیلة امام خمینی که از مهمترین حواشی و تکمیلکنندههای این کتاب بهشمار میآید. ذخیرة العباد لیوم المعاد در سؤال و جواب عامة البلوی، عنوان رساله عملیه به زبان فارسی چندین مرجع شیعه بود که کتابی با این عنوان نیز مطابق فتاوای ابوالحسن اصفهانی منتشر شد و برخی مجتهدان همچون سید محمود حسینی شاهرودی، سید علی موسوی بهبهانی و سید محمدتقی خوانساری بر آن حاشیه زدند.
آثار درباره او
درباره شخصیت، زندگی و اقدامات سید ابوالحسن اصفهانی، علاوه بر مقالات، کتابهای عمومی و حتی داستانی[۱۵] منتشر شده است، مانند «شناختنامه آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی»، تدوین مؤسسه کتابشناسی شیعه، «سید ابوالحسن اصفهانی شکوه مرجعیت»، تألیف محمد اصغرینژاد، و «آقا سید ابوالحسن اصفهانی: فقیه و رهبر سیاسی در دوره قاجار و پهلوی اول، نوشته زهرا تقوی. بیشتر این آثار به زندگینامه، ویژگیهای اخلاقی، خدمات اجتماعی و حوزوی، و اقدامات سیاسی او اختصاص دارد و به مبانی فقهی وی در مواجهه با مسائل نوین کمتر توجه شده است.
فقه اقتصادی و بانکی
بانکداری بدون ربا و جواز قرارداد بیمه
در وسیلة النجاة، معاملات ربوی بانکها بهصراحت حرام اعلام شدهاند. با این حال، اصفهانی امکان مشروعیت فعالیتهای بانکی را در صورت تطبیق با عقود شرعی مانند مُضاربه، جُعاله یا قرضالحسنه مطرح کرده است.[۱۶] وی بیمه را در قالب عقود جدید قابل بررسی دانسته و در صورت فقدان غرر و ضرر، آن را قابل تطبیق با عقد ضمان یا صلح میداند.[۱۷]
مالیت اعتباری و سندی پولهای کاغذی
بر اساس برداشت برخی فتاوای سید ابوالحسن اصفهانی در وسیلة النجاة، گفته شده وی پولهای اعتباری مانند اسکناس را دارای مالیت مستقل نمیداند، بلکه آنها را سندی از درهم و دینار و نمایندهای از طلا و نقره تلقی میکند؛ ازاینرو، معامله نسیه این نوع پولها را جایز نمیداند، زیرا فاقد مالیت ذاتیاند و تنها به پشتوانه فلزات گرانبها اعتبار یافتهاند. گفته شده، این دیدگاه در مبانی فقهی سنتی ریشه دارد که مالیت را وابسته به عینیت و قابلیت مصرف میداند.[۱۸]
فقه خانواده
عدم ولایت پدر بر ازدواج دختر باکره
سید ابوالحسن اصفهانی در مسئله ولایت پدر و جد بر دختر بالغ و رشید و باکره (دوشیزه)، قول عدم ولایت آنها را (همانند مسئله دختران غیرباکره) اقوی میداند؛ هرچند گرفتن اجازه از پدر و جد را مطابق احتیاط شدید میشمارد.[۱۹]
جواز ازدواج دائم با زنان اهل کتاب
بر اساس برخی نقلها، حکم به جواز ازدواج دائم با زنان اهل کتاب که توسط محمدحسین کاشفالغطاء مطرح شده، برگرفته از فتوای سید ابوالحسن اصفهانی بوده است. این دیدگاه، برخلاف نظر مشهور فقهای شیعه که چنین ازدواجی را تنها بهصورت موقت جایز میدانند، رویکردی متفاوت در فقه مقارن و فقه معاصر بهشمار میآید.[۲۰]
مخالفت با قمهزنی و افراطگرایی
سید ابوالحسن اصفهانی، بر اساس برخی گزارشها، با قمهزنی بهعنوان عملی غیرعقلایی و موجب وهن تشیع مخالفت کرده است.[۲۱] طبق نظر بعضی، این نگاه اصفهانی، نشاندهنده دغدغه وی در حفظ عقلانیت و کرامت شعائر دینی و جلوگیری از تحریفات و افراطگرایی در مناسک مذهبی است.[۲۲]
حرمت نقاشی و مجسمه انسان و شعبدهبازی
طبق فتوای اصفهانی، نقاشی انسان و ساخت مجمسه آن حرام است و از نقاشی حیوان نیز بنا بر اقوی باید اجتناب شود، اما نقاشی یا مجسمه موجودات بیروح جایز است.[۲۳] او همچنین شعبدهبازی (نمایش غیرواقعی بهواسطه سرعت حرکات) را به سحر ملحق کرده، حرام شمرده است.[۲۴]
پانویس
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ج۲، ص۳۳۲.
- ↑ شریفرازی، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۱۵۵.
- ↑ ریاحی، «عتبات و نقش تأثیرگذار و سازندۀ مرجعیت آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی»، ص۱و۳.
- ↑ امین، «مرجعیت و سیاست»، ص۸.
- ↑ جناتی، تطور اجتهاد در حوزه استنباط، ج۲، ص۲۶۴.
- ↑ باقری سیانی، اجازات آیتالله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی، ص۲۴-۲۶؛ ریاحی، «عتبات و نقش تأثیرگذار و سازندۀ مرجعیت آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی»، ص۱۰و۱۵.
- ↑ موسوی و حمیدی، «آیتالله اصفهانی و مشروطیت»، ص۵۰.
- ↑ عقیلی، «سیر تاریخی اصل نظارت هیات طراز اول مجتهدین، بر قانون اساسی مشروطیت و حضور آیتالله العظمی مدیسهای در آن»، ص۳۲؛ ملائی، «بازخوانی مواضع آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی در برابر اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه»، ص۱۳۳-۱۵۶؛ ملائی، «بازخوانی و نقد روایت کتاب معارف الرجال درباره دیدار رضاخان با مراجع در نجف»، ص۱۲۷-۱۴۴.
- ↑ موسوی و حمیدی، «آیتالله اصفهانی و مشروطیت»، ص۵۰–۵۴.
- ↑ فتحاللهزاده، «بزرگمرد دین و سیاست»، ص۱۲۷؛ ضیا حسن، المرجعیة العاملة، ص۴۰.
- ↑ قاضی عسکر، «مظلومیت پیروان علی بن ابیطالب در کنار خانه خدا»، ص۱۳۴.
- ↑ خامنهای، بیانات در دیدار طلاب و فضلا و اساتید حوزه علمیه قم، ۱۳۸۹/۰۷/۲۹ | ۱۳ ذیالقعده ۱۴۳۱.
- ↑ صدرهاشمی، تاریخ جراید و مجلات ایران، ج۱، ص۲۴۳؛ محمدزاده، دانشنامه مطبوعات ایران، ج۱، ص۳۰۵، مدخل الاسلام.
- ↑ باقری بیدهندی، «نجوم امت»، ص۱۰۹.
- ↑ مشایخ، نشسته در دهلیز.
- ↑ اصفهانی، وسیلة النجاة، ص۲۳۵–۲۴۰.
- ↑ اصفهانی، وسیلة النجاة، ص۲۴۵.
- ↑ داوودی، نقش فقهای شیعه در حل مسائل مستحدثه، ص۲۱۱.
- ↑ اصفهانی، صراط النجاة، ج۲، ص۵۰۹.
- ↑ ربانی، مدخلی بر دانش فقه مقارن، ص۱۷۵، به نقل از «فقه الإمام الصادق»، ج۵، ص۲۰۹.
- ↑ احمدوند، «نوگرایی رضاشاه و اقدامات آیتالله اصفهانی»، ص۱۱۱.
- ↑ ایازی، ره افسانه، ج۲، ص۲۷۴.
- ↑ اصفهانی، صراط النجاة، ج۱، ص۲۲.
- ↑ اصفهانی، صراط النجاة، ج۱، ص۲۴.
منابع
- احمدوند، زینب و اصغر منتظر القائم، «نوگرایی رضاشاه و اقدامات آیتالله اصفهانی» در مجموعه مقالات همایش آیتالله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی، قم، اسوه، ۱۳۸۸ش.
- اصغرینژاد، محمد، سید ابوالحسن اصفهانی شکوه مرجعیت، انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی، چ اول، تهران، ۱۳۷۳ش.
- اصفهانی، سید ابوالحسن، وسیلة النجاة، محشی: روح الله خمینی، قم، مؤسسه نشر و تنظیم آثار امام خمینی،۱۳۸۰ش.
- اصفهانی، سید ابوالحسن، صراط النجاة: ترجمه فارسی وسیلة النجاة، مترجم: سید ابوالقاسم صفوی اصفهانی، اصفهان، مرکز تحقیقات رایانهای حوزه علمیه اصفهان، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- اصفهانی، سید ابوالحسن، شناختنامه آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی، مؤسسه کتابشناسی شیعه، تهران، وسپان، ۱۳۸۷ش.
- امین، سید حسن، «مرجعیت و سیاست؛ کارنامه سید ابوالحسن اصفهانی مرجع تقلید»، حافظ، شماره ۳۰، تیر ۱۳۸۵ش.
- امین، محسن، اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ق.
- ایازی، سید محمدعلی، ره افسانه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
- باقری بیدهندی، ناصر، «نجوم امت: آیتالله العظمی سید ابوالحسن موسوی اصفهانی»، نور علم، دوره ۳، شماره ۴، ۱۳۶۷ش.
- باقری سیانی، مهدی، اجازات آیة الله سید ابوالحسن اصفهانی، اصفهان، کانون پژوهش، ۱۳۸۸ش.
- تقوی، زهرا، آقا سید ابوالحسن اصفهانی: فقیه و رهبر سیاسی در دوره قاجار و پهلوی اول، تهران، شیخ شرفی، ۱۳۹۷ش.
- جناتی، محمدابراهیم، تطور اجتهاد در حوزه استنباط، تهران، امیرکبیر، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
- خامنهای، سید علی، بیانات در دیدار طلاب و فضلا و اساتید حوزه علمیه قم، ۱۳۸۹/۰۷/۲۹ | ۱۳ ذی القعده ۱۴۳۱، تاریخ بازدید: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
- داوودی، سعید، نقش فقهای شیعه در حل مسائل مستحدثه، قم: انتشارات امام علی، چاپ اول، ۱۳۹۷ش.
- ربانی، محمدحسن، مدخلی بر دانش فقه مقارن، بیجا، بیتا.
- ریاحی، محمدحسین، «عتبات و نقش تأثیرگذار و سازندۀ مرجعیت آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی»، پژوهشنامه تاریخ تشیع، شماره ۳، پاییز ۱۴۰۴.
- شریفرازی، محمد، گنجینه دانشمندان، تهران، اسلامیه، ۱۳۵۲ش.
- صدرهاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، کمال، ۱۳۶۳ش.
- ضیا حسن، هیئه محمد الامین، المرجعیة العاملة: دراسة تحلیلیة لحیاة المرجع الدینی الأعلی آیة الله العظمی السید ابوالحسن الموسوی الاصفهانی، بیجا، بیتا.
- عقیلی، سید احمد، «سیر تاریخی اصل نظارت هیات طراز اول مجتهدین، بر قانون اساسی مشروطیت و حضور آیتالله العظمی مدیسهای در آن» در مجموعه مقالات همایش آیتالله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی، قم، اسوه، ۱۳۸۸ش.
- فتحاللهزاده، سید محمد، «بزرگمرد دین و سیاست (اساتید آیتالله ابوالحسن اصفهانی در اصفهان و نجف و اثرگذاری آنان بر شخصیت انسان)»، در مجموعه مقالات همایش آیتالله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی، قم، اسوه، ۱۳۸۸ش.
- قاضی عسکر، سید علی، «مظلومیت پیروان علی بن ابیطالب در کنار خانه خدا»، میقات حج، شماره ۳۴.
- محمدزاده، محمدجعفر و دیگران، دانشنامه مطبوعات ایران، تهران، مؤسسه دانشنامه مطبوعات ایران، چاپ اول، ۱۳۹۳ش.
- مشایخ، طاهره، نشسته در دهلیز، واژهپرداز اندیشه، ۱۴۰۴ش.
- ملائی، علیرضا و دیگران، «بازخوانی مواضع آیتالله سید ابوالحسن اصفهانی در برابر اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه»، مطالعات تاریخ اسلام، شماره ۳۶، بهار ۱۳۹۷ش.
- ملائی، علیرضا و دیگران، «بازخوانی و نقد روایت کتاب معارف الرجال درباره دیدار رضاخان با مراجع در نجف»، پژوهشهای علوم تاریخی، شماره ۲۷، آذر ۱۴۰۰.
- موسوی، سیدحامد و مجتبی حمیدی، «آیتالله اصفهانی و مشروطیت» در مجموعه مقالات همایش آیتالله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی، قم، اسوه، ۱۳۸۸ش.