المبسوط في فقه المسائل المعاصرة: المسائل الطبية (کتاب)

نویسنده: حسن اجرایی

المبسوط في فقه المسائل المعاصرة: المسائل الطبية
اطلاعات کتاب
نام‌های دیگر	المسائل الطبیه
نویسنده	محمد محمدی قائنی
موضوع	فقه پزشکی
زبان	عربی
تعداد جلد	۲
تعداد صفحات	جلد اول: ۴۰۰ص - جلد دوم: ۷۲۸ص
قطع	وزیری (گالینگور)
ترجمه به دیگر زبان‌ها	فارسی: پژوهشی در مسائل فقه پزشکی
اطلاعات نشر
ناشر	مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)
محل نشر	قم
تاریخ نشر	جلد اول: ۱۳۸۲ش - جلد دوم: ۱۳۸۵ش
شمارگان	هزار
ترجمه فارسی
مترجم	محمدعلی قاسمی، احمد رخی، محمدعلی کریمی‌نیا
مشخصات نشر	قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۴ش.

• چکیده

المَبسوطُ فی فِقه المَسائلِ المُعاصِرة: المَسائلُ الطِبّیه کتابی است درباره فقه پزشکی، تألیف محمد محمدی قائنی. این کتاب دو جلدی حاصل جلسات درس خارج فقه پزشکی در مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) است که مسائلی از جمله پیوند اعضا، تلقیح مصنوعی، و احکام درمان را مطرح کرده است.

قائنی از استادان درس خارج فقه و اصول فقه و نیز درس خارج فقه پزشکی در حوزه علمیه قم است. وی به مخالفت با فقه مقاصدی برخاسته و آن را اجتهاد در مقابل نص دانسته است. کتاب دو جلدی المبسوط فی فقه المسائل المعاصر، تألیف محمد محمدی قائنی، که بخشی از آن درباره معاملات و بخش دیگر درباره مسائل پزشکی است، در بیستمین همایش کتاب سال حوزه در سال ۱۳۹۷ش رتبه شایسته تقدیر را به دست آورد.

کتاب المبسوط فی فقه المسائل المعاصر: المسائل الطبیه در دو جلد انتشار یافته است که در دو بخش سامان یافته است؛ بخش مدخل با شش باب و نیز بخشی با عنوان ملحقات. این اثر درباره موضوعاتی از قبیل پیوند اعضا، احکام نطفه و بارداری، تلقیح مصنوعی، احکام درمان، عیوب زن و شوهر و همچنین شبیه‌سازی بحث می‌کند.

به‌ باور محمد محمدی قائنی، احکام معاملات، مانند احکام عبادات، توقیفی است. وی همچنین درباره سقط جنین بر آن است که اگر جنین برای مادر خطری اعم از قتل یا غیر آن داشته باشد که سقط جنین به معنای دفاع از خود تلقی شود، سقط جایز است، حتی اگر روح در آن دمیده باشد. وی در این باره به دلایلی از جمله قاعده اضطرار، روایات دفاع از نفس و بنای عقلا اتکا کرده است.

از نظر قائنی، ملاک مادر بودن، تولد فرزند از تخمک زن است؛ چراکه صرف استمرار وجود جنین در رحم منجر به صدق مادری نمی‌شود، در حالی که به نظر استاد وی، سید ابوالقاسم خویی، بر اساس آیه ظهار، مادر کسی است که جنین در رحم او پرورش یافته است.

معرفی اجمالی

کتاب المبسوط فی فقه المسائل المعاصره با عنوان فرعی المسائل الطبیه کتابی است دو جلدی و حاصل جلسات درس خارج فقه پزشکی در مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) در قم است. این اثر را مرکز مذکور در دو جلد، جلد اول ۴۰۰ و جلد دوم ۷۲۸ صفحه، آماده‌سازی و به زبان عربی منتشر کرده است.

نویسندگان متعددی در مقالات علمی-پژوهشی خود به این کتاب ارجاع داده‌اند.

ترجمه فارسی کتاب با عنوان «پژوهشی در مسائل فقه پزشکی» در سال ۱۳۹۴ش از سوی مرکز فقهی ائمه اطهار(ع) به چاپ رسیده است. احمد رخی، محمدعلی کریمی‌نیا و محمدعلی قاسمی این اثر را به فارسی ترجمه کرده‌اند.

وجه نام‌گذاری این کتاب، شباهت آن به کتاب المبسوط شیخ طوسی است؛ چراکه انگیزه شیخ طوسی از نوشتن کتاب خود، بررسی مباحث غیرمنصوصی بوده است که اهل‌سنت به آن‌ها پرداخته بودند، اما شیعیان به آن‌ها توجهی نکرده بودند (ج۱، ص۱۲).

نویسنده

محمد محمدی قائنی یکی از استادان دروس خارج فقه و اصول فقه در حوزه علمیه قم و از شاگردان میرزا جواد تبریزی است که در سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ش به تدریس هفتگی درس خارج فقه پزشکی برای طلاب و فضلای حوزه علمیه قم پرداخته است. این درس در سال ۱۴۰۰ش نیز ادامه یافته است.

وی یکی از اعضای کمیته ده‌نفره اخلاق در پژوهش پژوهشگاه ابن‌سینا است. قائنی نظرات خود را در نشست‌های تخصصی فقهی نیز بیان می‌کند.

پژوهش‌ها و تألیفات

• تألیف کتاب دوجلدی المبسوط في فقه المسائل المعاصرة که بخشی از آن در باب معاملات و بخش دیگر درباره مسائل پزشکی است. بخش دوم با عنوان «پژوهشی در مسائل فقه پزشکی» در دو جلد به فارسی ترجمه شده است. این کتاب در بیستمین همایش کتاب سال حوزه در سال ۱۳۹۷ش، در میان آثار علمی-پژوهشی در گروه فقه و اصول فقه، رتبه شایسته تقدیر را به دست آورد.
• از محمد محمدی قائنی تعلیقه بر کتاب تبصرة المتعلمین في أحکام الدین، نوشته علامه حلی، و نیز تحقیق کتاب حدیثی الفصول المهمة في أصول الأئمة (تکملة الوسائل)، نوشته حر عاملی، انتشار یافته است.

ساختار و فهرست

کتاب در دو جلد سامان یافته است؛ یک بخش با عنوان مدخل در شش باب و یک بخشی با عنوان ملحقات:

جلد اول:

• تصدیر المرکز الفقهی
• مقدمة المؤلف
• المدخل و فیه جهات (کلیات)
  • الجهة الاولی: توقیفیة المعاملات کالعبادات (مطلب اول: توقیفی بودن معاملات)
  • الجهة الثانیة: ضابطة المسألة المستحدثة وبیان أنواعها (مطلب دوم: ملاک مستحدثه بودن مسائل فقهی)
  • الجهة الثالثة: بحوث تمهیدیة عامة للمسائل المستجده (مطلب سوم: بحث‌های مقدماتی عمومی مسائل نوپدید)
• الباب الأول: مسائل تتعلق بترقیع الأعضاء (بخش اول: مسائل پیوند اعضا)
  • المسألة الأولی: لا یجوز قطع عضو من الحی المحترم (قطع عضو انسان برای پیوند)
  • هل یجوز قطع عضو للترقیع من المهدور بقصاص أو رجم أو حد؟ (حکم پیوند عضو توسط جانی)
• الباب الثانی: مسائل تتعلق بالنطفة والحمل وجملة من أحکامهما (بخش دوم: مسائل مربوط به نطفه و بارداری و احکام آنها)
• الباب الثالث: مسائل فی التلقیح الصناعی (بخش سوم: باروری مصنوعی)
• فهرس الموضوعات

جلد دوم:

• مقدمة المؤلف (مقدمه مؤلف)
• الباب الرابع: فی العلاج وما یرتبط به أو یتشعب عنه (بخش چهارم: درمان و فروعات آن)
• الباب الخامس: فی عیوب الزوجین والأمراض المستجده (بخش پنجم: عیوب زوجین و بیماری‌های جدید)
• الباب السادس: فی الاستنساخ والاستتئام (بخش ششم: همزادسازی و شبیه‌سازی)
• الملحقات (ملحقات)
• فهرس الموضوعات

مبانی

نویسنده، در بخش المدخل (کلیات) کتاب خود، سه مورد از مبانی فقهی و اصولی خویش را بیان کرده است:

توقیفی بودن معاملات مانند عبادات

قائنی بر این باور است که احکام معاملات هم مانند احکام عبادات توقیفی هستند و در نتیجه نمی‌توان آن‌ها را بدون دستیابی به حکم از جانب شرع و صرفاً با اتکا به فهم عرفی تبیین کرد (ج۱، ص۱۵-۱۶).

ملاک مستحدثه بودن: نامعقول بودن در عصر تشریع

از نظر محمد قائنی، ملاک و ضابطه مستحدثه بودنِ یک موضوع این است که وجود خارجی موضوع در عصر تشریع معقول نباشد و نتوان از شمول یا اطلاق نص درباره آن بحث کرد، از جمله پیوند دست انسان به کسی که آن عضو را ندارد؛ چراکه چنین امری در نظر مردمان عصر تشریع قابل تصور و تحقق نبوده و از همین رو سؤالی نیز در باب آن مطرح نشده است (ج۱، ص۱۹). وی مسائل مستحدثه را سه قسم می‌داند: ۱. اموری که درباره آن‌ها در عصر تشریع سؤالی نشده است، اما اگر سؤال می‌شد در همان عصر قابل تحقق بود، مثل نماز و روزه در مکان‌های خاص مثل قطب شمال و جنوب (ج۱، ص۲۰)؛ ۲. اموری که اگر به آن‌ها توجه می‌شد هم برای مردم قابل تصور نبود، مثل پیوند اعضای انسان مرده به انسان زنده (ج۱، ص۲۰) و ۳. اموری که در نصوص شرعی بیان شده‌اند، اما فقیهان به آن توجهی نکرده‌اند، مثل جواز بی‌حس کردن عضو در هنگام اجرای شلاق یا مجازات دیگر برای عدم احساس درد (ج۱، ص۲۱).

حجیت عمومات برای مسائل مستحدثه

قائنی با رد نظر کسانی که عمومات و اطلاقات را برای صدور احکام درباره مسائل جدید قاصر می‌دانند، دلایل آنان را نقد و با بهره‌گیری از روایات، پنج وجه را در تأیید منظر خود بیان کرده است، از جمله روایاتی دالّ بر اینکه کتاب و سنت شامل تمام احکامی هستند که انسان‌ها تا روز قیامت احتیاج دارند (ج۱، ص۷۲-۸۷) و روایاتی مبنی بر اینکه احکام قرآن دائمی و متعلق به همه زمان‌ها و همه انسان‌ها هستند (ج۱، ص۸۷) و نیز تأکید فراوان معصومان(ع) بر نقل روایات و انتقال آن‌ها به نسل‌های آینده (ج۱، ص۸۹).

مدعیات

جواز سقط جنین حتی بعد از دمیده شدن روح

به باور محمد محمدی قائنی، اگر جنین برای مادر خطری اعم از قتل یا غیر آن داشته باشد که سقط جنین به معنای دفاع از خود تلقی شود، حتی اگر روح در جنین دمیده باشد، سقط آن جایز است (ج۱، ص۲۵۹-۲۶۱).

دلایل

وی در این باره چند دلیل ذکر کرده است:

1. اضطرار موجب حلال شدن محرمات می‌شود و این اصل اطلاق دارد؛ بنابراین اگر جنین خطری برای مادر داشته باشد، می‌توان آن را سقط کرد و تفاوتی نمی‌کند که روح در جنین دمیده شده باشد یا نه (ج۱، ص۲۵۳)؛
2. با تکیه بر دو روایت درباره لزوم دفاع از نفس، سقط جنین نیز مصداق دفاع از مادر تلقی می‌شود (ج۱، ص۲۵۴-۲۵۵)؛
3. با تکیه بر بنای عقلا، دفاع از نفس و به‌تبع آن، سقط جنینی که برای مادر خطر دارد جایز می‌شود (ج۱، ص۲۵۹).

ملاک مادر بودن: تولد از تخمک زن، نه پرورش جنین در شکم

محمد محمدی قائنی در موضوع تلقیح مصنوعی بر آن است که ملاک مادر بودن، تولد فرزند از تخمک زن است و از نظر شرعی، صرف پرورش کودک در شکم یک زن منتهی به مادر بودن وی نمی‌شود (ج۱، ص۳۱۵)، با این حال سید ابوالقاسم خویی با استناد به آیه ظهار، معتقد است که مادر، زنی است که جنین را در رحم خود پرورش داده است.

دلایل

وی در این باره وجوهی را ذکر کرده است:

1. اصل وجود و استمرار جنین در رحم زن نمی‌تواند منجر به صدق تولد شود؛ چراکه این امر مانند شیر دادن به نوزاد است که زن شیرده را مادر نمی‌سازد (ج۱، ص۳۱۵)؛
2. فاصله و دور بودن جنین از مادر نیز به‌خودی‌خود نمی‌تواند معنای رابطه مادر و فرزندی را دچار اشکال کند (ج۱، ص۳۱۵)؛
3. قائنی در برابر کسانی که معنای کلمه «أم» یا «مادر» را مختص به وجهی می‌دانند که جنین در شکم وی رشد یافته باشد گفته است که چنین دلیلی مردود است؛ زیرا آنچه زن را مادر و جنین را فرزند می‌کند، ترکیب نطفه مرد و تخمک زن است و اهمیتی ندارد که پس از این، جنین در چه محیطی پرورش یابد (ج۱، ص۳۱۵).

جواز درمان با محرمات در اضطرار

به باور قائنی، اگر درمان بیماری فقط با ارتکاب حرام ممکن باشد، چنین کاری جایز است؛ چراکه بنا بر اصل اضطرار، هر حرامی در حالت اضطرار حلال می‌شود. با این حال وی ارتکاب محرماتی مانند تصرف در اموال دیگران یا قطع عضو دیگران برای درمان کسی را جایز ندانسته و در این باره به اصل اضطرار تکیه کرده است (ج۲، ص۱۵-۱۶).

قائنی در این باره اشکالاتی را مطرح کرده و به آن‌ها پاسخ داده است. برای نمونه در پاسخ به اینکه خداوند متعال در حرام شفا قرار نداده است، ضمن نقل یازده روایت مرتبط با آن (ج۲، ص۱۶-۱۹)، روایات را مربوط به حالت عدم اضطرار می‌داند؛ زیرا همان‌طور که قاعده اضطرار بر دیگر دلایل احکام حکومت دارد، بر این روایات نیز حکومت خواهد داشت (ج۲، ص۱۹-۲۰).

مرگ مغزی احکام میت را به‌همراه نمی‌آورد

کسی که دچار مرگ مغزی شده است میت شمرده نمی‌شود و احکام میت را ندارد.

دلیل

به گفته قائنی، تا هنگامی که برخی از اعضای بدن انسان زنده‌اند، حتی اگر بقیه اعضا مرده باشند، نمی‌توان فرد را به‌طور مطلق میت شمرد؛ چراکه در نفی ماهیت حیات، همه افراد حیات باید نفی شده باشد. بنابراین تا زمانی که حیات و زندگی نباتی یا زندگی‌ای که اعضا را از فاسد شدن نگه می‌دارد برقرار باشد از بین رفتن حیات و زندگی رخ نداده است (ج۲، ص۷۱۴).

وی با این حال معتقد است که از بین بردن حیاتِ کسی که دچار مرگ مغزی شده و تنها حیات نباتی دارد، حکم قتل ندارد؛ چراکه از بین بردن حیات درختی یا نباتی صدق قتل نمی‌کند و بنابراین احکام قتل، از جمله قصاص قاتل، در این باره قابل اجرا نیست (ج۲، ص۷۱۵).

فایل یا لینک کتابخانه

نسخه متنی کتاب المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة: المسائل الطبیه در کتابخانه مدرسه فقاهت در دسترس است. همچنین نسخه متنی جلد اول این کتاب در سایت مرکز فقهی ائمه اطهار انتشار یافته است. این کتاب در کتابخانه دیجیتال نور نیز در دو نسخه متنی و تصویری در دسترس است، اما امکان مطالعه همه صفحات آن نیازمند خرید حق اشتراک است.