تقلید از زنان (منابع مطالعاتی)
تقلید از زنان از مباحث نوپدید در فقه معاصر است که به امکان تصدی مقام افتاء و مرجعیت تقلید زنانِ مجتهد میپردازد. با فرض تحقق اجتهاد مطلق و سایر شرایط، محور اصلی نزاع، اثبات یا نفیِ اشتراط ذکورت بهعنوان شرط مستقل در مرجعیت است. این مسئله بیش از آنکه مبتنی بر نصّ خاص باشد، به تحلیل ادله عام، بررسی اجماع، و تفکیک مفاهیم افتاء، قضاوت و ولایت بازمیگردد.
در این مسئله دو دیدگاه اصلی وجود دارد. دیدگاه مشهور فقیهان، ذکورت را از شرایط مرجع تقلید میداند؛ چنانکه در توضیح المسائل مراجع تقلید، مردبودن از شرایط مرجع تقلید ذکر شده است. در مقابل، برخی فقیهان معاصر با تأکید بر اطلاقات ادله رجوع جاهل به عالم معتقدند، دلیلی خاص بر منع مرجعیت زنان وجود ندارد و در صورت تحقق عدالت و اعلمیت، اصل عدم اشتراط جنسیت جاری میشود.
کتابها
فارسی
- نقد شرط مردبودن در مرجعیت تقلید، علی سلیمانیبروجردی، قم، سرای کتاب، ۱۴۰۰ش.
- زنان، افتاء و مرجعیت، مهدی سجادیامین، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، ۱۳۹۸ش. صفحههای ابتدایی کتاب در سایت خانه کتاب .
- مرجعیت دینی بانوان (در مذاهب خمسه)، پروانه نخعیسرو، یزد، شهد علم، ۱۳۹۷ش. صفحههای ابتدایی کتاب در سایت خانه کتاب.
- زن میتواند مرجع تقلید باشد؟ بررسی ادله امکان مرجعیت برای بانوان، محمد علمداری، اردبیل، خط هشت، ۱۳۹۶ش.
- مرجعیت زن در ترازوی نقد، زهرا اکبرزاده، تهران، بیجا، تهران، فردیس، ۱۳۹۵ش. صفحههای ابتدایی کتاب در سایت خانه کتاب.
- اجتهاد و مرجعیت زنان در اسلام، زیبا رودی، مشهد، صد و ده، ۱۳۹۴ش.
عربی
- مشروعية إفتاء المرأة بين الفقه الإسلامي والواقع المعاصر، منال إبراهيم العنجري، کویت، بینا، ۲۰۱۱م.
مقالهها
فارسی
- مرجعیت تقلید زنان در فقه اسلامی، عابدین مؤمنی و عابده ادبی فیروزجاه، نشریه علمی فقه و مبانی حقوقی اسلامی، دوره ۵۸، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش. مقاله را اینجا بخوانید.
- رجولیت در مرجعیت بر اساس قرآن و روایات، فاطمه گونهمقدم و حسامالدین ربانی، در مجله حدیث و اندیشه، شماره ۳۳، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش. مقاله را اینجا بخوانید.
- تحلیل و بررسی ادله عدم مشروعیت قضاوت و مرجعیت زن، سیدعزیزالله موسوی و محمد حجتی، در مجموعه مقالات همایش بینالمللی بازخوانی آثار علمی و فرهنگی انقلاب اسلامی ایران، ۱۴۰۰ش. مقاله را اینجا بخوانید.
- تحلیل و ارزیابی ادله فقهای امامیه درباره مرجعیت زنان با تأکید بر دیدگاههای آیتالله خامنهای(حفظهالله)، فرشته ساسانی و عبدالله میراحمدی، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، دوره ۸، شماره۲، شماره پیاپی ۱۹، تیر ۱۳۹۹ش. مقاله را اینجا بخوانید.
- بررسی و تحلیل مرجعیت زنان در فتاوای عالمان دینی، محمدحسن نجفی، فصلنامه تحلیلی-انتقادی حوزه، دوره ۳۵، شماره ۱۸۰، زمستان ۱۳۹۷ش. مقاله را اینجا بخوانید.
- فراگشتی در امکان مرجعیت زنان، سید سعید شرفالدین طباطبایی و سید حجت طباطبایی، نشریه علمی فقه حقوق و علوم جزا، شماره ۱۰، زمستان ۱۳۹۷ش. مقاله را اینجا بخوانید.
- مرجعیت زنان (بررسی جواز و عدم جواز مرجع تقلیدشدن زنان)، علی شیرخانی، فصلنامه تحلیلی-انتقادی حوزه، دوره ۳۵، شماره ۱۸۰، زمستان ۱۳۹۷ش. مقاله را اینجا بخوانید.
- زن و مرجعیت تقلید از منظر فقه امامیه، زینالعابدین نجفی کرسامی، فصلنامه علمی-پژوهشی شیعهشناسی، شماره ۶۰، زمستان ۱۳۹۶ش. مقاله را اینجا بخوانید.
- تقلید از مجتهد زن، محمد قائنی، دوفصلنامه تخصصی فقه و اجتهاد، شماره ۶، پاییز و زمستان ۱۳۹۵ش. بخش اول مقاله را اینجا بخوانید و بخش دوم مقاله را اینجا بخوانید.
- واکاوی ادله ناظر بر مرجعیت زنان در فقه امامیه، علیاکبر ایزدی فرد و حسین کاویار، فصلنامه علمی راهبرد، شماره ۶۵، زمستان ۱۳۹۱ش. مقاله را اینجا بخوانید.
- بررسی سیر تحولات تاریخی حقوق اجتماعی زن در باب قضاوت و مرجعیت در فقه، مجید وزیری و عزیزه نوری شاولد علیایی، فصلنامه انتقادی-فکری کتاب نقد، شماره ۵۹ و ۶۰، تابستان و پاییز ۱۳۹۰ش. مقاله را اینجا بخوانید.
- اجتهاد و مرجعیت زنان از منظر دین، فاطمه علائی رحمانی، فصلنامه علمی -پژوهشی مطالعات اجتماعی روانشناختی زنان، شماره ۱، بهار ۱۳۸۲ش. مقاله را اینجا بخوانید. این مقاله در نشریه یاد (فصلنامه بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی)، شماره ۷۵، بهار ۱۳۸۴ش نیز منتشر شده است. مقاله این نشریه را اینجا بخوانید.
- جلوههای اجتهاد زن در فقه شیعه، زهره صفاتی، گلستان قرآن، شماره ۳۰، آبان ۱۳۷۹ش. مقاله را اینجا بخوانید.
- اجتهاد زن، محمدابراهیم جناتی، مجله کیهان فرهنگی، شماره ۱۰۴، آذر ۱۳۷۲ش. مقاله را اینجا بخوانید.
- زن و مرجعیت زن، محمدحسن نجفی، فصلنامه علمی-پژوهشی فقه، پیششماره ۱، بهمن ۱۳۷۲ش. مقاله را اینجا بخوانید.
عربی
- تمكين المرأة من الفتوى وتأثيره على الأمن الفكري: رؤية فقهية معاصرة، أميرة عبدالناصر أحمد صالح، در مجله کلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بکفر الشيخ، شماره ۸، ۲۰۲۴م. مقاله را اینجا بخوانید.
- المرأة و الافتاء، يمينة شودار، ارائهشده در اولین کنفرانس علمی بینالمللی زنان در استانبول، ۹ تا ۱۲ مارس ۲۰۲۳م. مقاله را اینجا بخوانید.
- اجتهاد المرأة في الفقه الإسلامي، جوزاء بنت بادي بن سعيد العصيمي العتيبي، مجلة العلوم الشرعية واللغة العربية (السعودیة)، شماره ۱۷، ۲۰۲۳م.
- مكانة المرأة الفلسطينية اﻟﻤﺴﻠﻤﺔ في إصدار الفتاوى، حالة "المجلس الإسلامي للإفتاء -بيت المقدس"، مروة الخطیب، جامعة حیفا الداخل الفلسطینی، ۲۰۱۸م.مقاله را از اینجا بخوانید
- ولاية المرأة في الإسلام قراءة في ضوء الفقه الإسلامي، عبدالهادي الفضلي، مجلة المنهاج، شماره ۳۹، ۲۰۱۵م.مقاله را از اینجا بخوانید
- تولِّي المرأة لمنصبَي القضاء والمرجعيَّة، محمّد صنقور، من كتاب: مقالات حول حقوق المرأة، ۲۰۰۶م.متن مقاله را از اینجا بخوانید
- المرأة ومرجعية الإفتاء ـ دراسة فقهية استدلالية حول شرعية تقليد المرأة، حیدر حبالله، مجله الحیاة الطیبة، شماره ۱۸، ۲۰۰۵م. این مقاله در فصل نخست از کتاب دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر نیز درج شده است. مقاله را اینجا بخوانید.
زبانهای دیگر
- Female Leadership in Shia Islam: Women on the Way from Mujtahid to Marja’ (رهبری زنان در اسلام شیعه: زنان در مسیر از اجتهاد تا مرجعیت)، عاکیف تاحیف، در مجله Societies، شماره ۱۴، ۳ ژانویه ۲۰۲۴م. مقاله را اینجا بخوانید.
- Notions of Female Authority in Modern Shi’i Thought (مفاهیم اقتدار زنان در اندیشه مدرن شیعه)، مونا تجلی، در مجله Religions، شماره ۲ (۳)، ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۱م. مقاله را اینجا بخوانید.
پایاننامهها
فارسی
- بررسی تطبیقی مرجعیت دینی زنان در فقه شیعه و اهل سنت: چالش ها و راهکارها، نرگس الهپور، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی واحد زاهدان، ۱۴۰۴ش. پایننامه را اینجا ببینید.
- بررسی حقوق اجتماعی زن، امامت جماعت و مرجعیت زنان، ابراهیم مشاور، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی واحد اردبیل، ۱۴۰۱ش. پایاننامه را اینجا ببینید.
- شرط رجولیت در فقه امامیه و فقه مذاهب اسلامی (در حوزه مرجعیت، ولایت، امام جماعت)، فاطمه گونهمقدم، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قرآن و حدیث پردیس تهران، ۱۳۹۹ش. پایاننامه را اینجا ببینید.
- بررسی صلاحیت مرجعیت زن از نگاه فقه و حقوق اسلامی، زهرا اکبرزاده، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات دانشگاه پیام نور استان تهران، ۱۳۹۲ش. پایاننامه را اینجا ببینید.
- بررسی سیر تحولات تاریخی حقوق اجتماعی زن در باب (قضاوت؛ مرجعیت؛ شهادت) در فقه و حقوق موضوعه، عزیزه نوری شاولد علیایی، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی واحد تهران، ۱۳۹۰ش. پایاننامه را اینجا ببینید.
- عدم شرطیت ذکورت در امر قضا و افتاء در فقه و حقوق، سبیکه حسنی خورشیدی، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۰ش. پایاننامه را اینجا ببینید.
- مرجعیت زن از دیدگاه فقه امامیه، نرجس کریمی، رساله سطح سه حوزه علمیه خواهران، قم، جامعة الزهرا، ۱۳۸۹ش.
- عدم اشتراط ذکوریت در مرجعیت و افتای زنان، اعظم سقازاده، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شمال تهران، ۱۳۸۹ش. پایاننامه را اینجا ببینید.
- بررسی مستندات فقهی مرجعیت زن در اسلام، فرشته جلیلزاده، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور تهران، ۱۳۸۷ش. پایاننامه را اینجا ببینید.
- اشتراط ذکوریت در مفتی از دیدگاه مذاهب اسلامی، منورحسین رضوی، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی (دانشگاه جامعة المصطفی العالمیة)، ۱۳۸۴ش. پایاننامه را اینجا ببینید..
- مرجعیت و قضاوت زن از دیدگاه فقه امامیه، فهیمه نیکآییننوروزی، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی لاهیجان، ۱۳۸۲ش. پایاننامه را اینجا ببینید.
- قضاوت و مرجعیت زن در مذاهب خمسه، معصومه کاظمی سنگدلی، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده الهیات فلسفه و معارف اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران، ۱۳۷۸-۱۳۷۹ش. پایاننامه را اینجا ببینید.
زبانهای دیگر
- Women Issuing Fatwas: Female Islamic Scholars and Community-Based Authority in Java, Indonesia (زنان فتوادهنده: علمای زن اسلامی و مرجعیت مبتنی بر جامعه در جاوه، اندونزی)، نور اسما، پایاننامه دکتری، دانشگاه ملی سنگاپور، ژانویه ۲۰۲۳م. پایاننامه را اینجا ببینید.
منابع دیگر
فارسی
- اجتهاد بانوان: ضرورتی عینی در منظومه فکری رهبری، گفتوگوی زهره صفاتی با شبکه اجتهاد، ۱۷ دی ۱۴۰۴ش. متن گفتوگو را اینجا بخوانید.
- تفکیک میان شئون ولایی و غیر ولائی مرجع تقلید در مسئله مرجعیت زنان، ارائه مهدی سجادیامین در نشست علمی پژوهشگاه فقه معاصر، ۶ آبان ۱۴۰۴ش. متن این نشست علمی را اینجا بخوانید.
- طیف سنی حوزه و متدینین برای پذیرش مرجعیت زنان آماده نیستند، سیدمجتبی نورمفیدی، مصاحبه با خبرگزاری ایکنا، ۱۶ دی ۱۴۰۳ش. متن گفتوگو را اینجا بخوانید.
- زنان میتوانند فتوا بدهند ولی ولایت ندارند، مهدی سجادیامین، مصاحبه با خبرگزاری ایکنا، ۱۱ دی ۱۴۰۳ش، متن گفتوگو را اینجا بخوانید.
- آیا اجازه داریم از زنان مجتهد تقلید کنیم، یادداشت خدیجه هاشمی، پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، ۵ دی ۱۴۰۳ش. متن یادداشت را اینجا بخوانید.
- زنان هم میتوانند مرجع تقلید شوند، گفتوگوی محسن غرویان با روزنامه ایران، ۲ دی ۱۴۰۳ش. متن گفتوگو را اینجا بخوانید.
- تقلید از مجتهدان زن در مسائل بانوان و حفظ کرامت انسانی زنان در جامعه، سید محمد غروی، مصاحبه با خبرگزاری بینالمللی قرآن، ۱ دی ۱۴۰۳ش. متن گفتوگو را اینجا بخوانید.
- نگاهی نو به مرجعیت دینی زنان، یادداشت سید مهدی رفیعپور، در روزنامه فرهیختگان، ۲۸ آذر ۱۴۰۳ش. متن یادداشت را اینجا بخوانید.
- چرا زن نمیتواند مرجع تقلید شود؟، پاسخ استفتاء لطفالله صافی گلپایگانی، منتشرشده در پرتال انهار، ۱۵ شهریور ۱۳۹۳ش. متن سؤال و پاسخ به آن را اینجا بخوانید.
- المرأة والدور القيادي، حسن صفار، یادداشت اینترنتی، سایت شیخ حسن صفار، تاریخ درج ۲۰۰۱م، تاریخ بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
عربی
- تولِّي المرأة لمنصبَي القضاء والمرجعيَّة، محمد صنقور، برگرفته از کتاب مقالات حول حقوق المرأة تألیف محمد صنقور، در سایت مرکز الهدی للدراسات الاسلامیة، ۱۲ صفر ۱۴۲۷ق. این نوشتار را اینجا بخوانید.
- المرأة والفتوى، نورة خالد السعد، در روزنامه الریاض، ۹ شعبان ۱۴۲۶ق. این یادداشت را اینجا ببینید.
- المرأة و الاجتهاد، عمارالطائي، یادداشت اینترنتی در سایت منتدی الکفیل، تارخی درج ۲۰۱۰م، تاریخ بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۴ش.مقاله را از اینجا بخوایند
- العلماء: المرأة الفقيهة تغني النساء المستفتيات عن الرجال، احمد عبدالعلیم، روزنامه المدینة، ۳ ژوئن ۲۰۱۰م. این یادداشت را اینجا ببینید.
- المرأة والإفتاء، گفتگوی تلویزیونی با عایشه الغبشاوی و أمینة ابوبکر و نرجس احمد عمر، در سایت الجزیره، ۲۴ فوریه ۲۰۰۳م. این گفتوگو را اینجا ببینید.
- هل یصح للمرأة أن تکون مرجعاً للتقلید؟، یادداشت فقهی یحیی محمد، در وبگاه فهم الدین، این یادداشت را اینجا ببینید.
- قضايا المرأة في الاجتهاد الإسلامي المعاصر في حوار مع سماحة السيد محمد حسين فضل الله، محمد تهامی، مصاحبه در سایت الکلمة، تاریخ بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۴ش. مصاحبه را از اینجا بخوانید
- جواز تقليد المرأة في المعارف الدينية، سلسله درسهای خارج فقه سید کمال حیدری، در پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله سید کمال حیدری. لینک صفحات را اینجا ببینید.
- مرجعية المرأة في الاسلام، الشیخ حسین الانصاری، یادداشت اینترنتی در سایت عرفان، تاریخ بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۴ش.یادداشت را از اینجا بخوانید
- هل يصح للمرأة أن تكون مرجعاً للتقليد؟، السید حسین الهاشمی، یادداشت اینترنتی در سایت رافد، تاریخ بازدید ۲۶ بهمن ۱۴۰۴ش.متن یادداشت را از اینجا بخوانید