حقوق سالمندان (منابع مطالعاتی)
حقوق سالمندان از مسائل مرتبط با فقه خانواده و حقوق اجتماعی در اسلام است که به جایگاه سالمندان، حقوق آنان و تکالیف خانواده، جامعه و حکومت در قبال آنان می‌پردازد. قرآن و سنت بر تکریم سالمندان، به‌ویژه پدر و مادر در دوران پیری، تأکید کرده‌اند؛ با این حال، تبدیل این آموزه‌ها به مجموعه‌ای از حقوق مشخص و قابل مطالبه و تعیین مسئولیت اشخاص و نهادهای اجتماعی در قبال آن، از مباحث مورد توجه فقه معاصر است. در پژوهش‌های جدید، افزون بر حقوق مالی و معیشتی، حق برخورداری از مراقبت‌های جسمی و روانی، حفظ کرامت، حمایت اجتماعی و استفاده از تجربه و توانمندی سالمندان نیز بررسی شده است.
از مهم‌ترین پرسش‌های فقهی این حوزه آن است که تکلیف فرزندان و خویشاوندان در تأمین نیازهای سالمندی که توان اداره امور خود را ندارد چیست؟ آیا این تکلیف، در شرایط خاص، الزام شرعی و مالی دارد؟ در صورت ناتوانی یا امتناع خانواده، مسئولیت جامعه و حکومت اسلامی تا کجاست؟ آیا حقوق سالمندان صرفاً از احکام عامی مانند برّ والدین، صله رحم، انفاق و حفظ کرامت انسان قابل استنباط است یا می‌توان برای آن حقوقی مستقل با ضمانت اجرای شرعی و قانونی اثبات کرد؟
در این زمینه، برخی پژوهش‌ها بر وجود حقوق و تکالیف مشخص برای سالمندان و لزوم حمایت حقوقی و اجتماعی از آنان تأکید کرده‌اند؛ در مقابل، بخشی از مطالعات، این حقوق را در چارچوب احکام عام خانواده، صله رحم، نفقه و رعایت کرامت انسانی تحلیل کرده‌اند. همچنین در تطبیق احکام فقهی و قوانین موضوعه، سالمندی در برخی احکام عبادات و معاملات نیز منشأ تخفیف و تغییر تکلیف در روابط اجتماعی دانسته شده است. ازاین‌رو، نسبت میان «حقوق سالمندان» به‌عنوان یک عنوان مستقل و احکام پراکنده فقهی، و نیز حدود مسئولیت خانواده، جامعه و حکومت، از مسائل اساسی این حوزه به شمار می‌رود.
کتاب‌ها
فارسی
- حقوق سالمندان از منظر فقه و حقوق، رامین نجفی و میثم نجفی، تهران، انتشارات حامی پژوهش، ۱۴۰۲ش. صفحات ابتدایی کتاب را از اینجا ببینید
- حقوق و منزلت سالمندان در متون و فرهنگ اسلامی، علی رضایی‌بیرجندی، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۴۰۲ش.
- نظام حقوق سالمندان، سیداحمد حبیب‌نژاد و محمدصالح تسخیری، تهران، انتشارات خرسندی، ۱۳۹۶ش.
- احکام و حقوق سالمندان در فقه و حقوق، اسماعیل صمیمی‌پور، بجنورد، انتشارات آذرین مهر، ۱۳۹۶ش. صفحات ابتدایی کتاب را از اینجا ببینید
عربی
- أحكام المسنين في الفقه الإسلامي، سعد بن عبد العزيز الصقر الحقباني، دمشق، سوریة، دار الرسالة العالمية،السنة ۲۰۱۰م. متن کتاب را از اینجا قابل دسترسی است
- قضية المسنين الكبار المعاصرة وأحكامهم الخاصة في الفقه الإسلامي: دراسة فقهية مقارنة، سعد الدين مسعد هلالي، الكويت، مجلس النشر العلمي ـ جامعة الكويت، السنة ۲۰۰۲م. متن کتاب را از اینجا ببینید
مقاله‌ها
فارسی
- مسئله‌ای عمومی در حریم خصوصی: حقوق سالمندان در خانواده از منظر فقه و حقوق، محمدصالح تسخیری، دوفصلنامه مطالعات تطبیقی فقه و حقوق خانواده، شماره ۱، ۱۴۰۵ش.متن مقاله را از اینجا بخوانید
- حق بر مسکن مناسب سالمندان از منظر فقه وحقوق بشر، ابراهیم صومی و ابوالفضل رنجبری و میر سجاد میر موسوی، فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دوره ۱۸،شماره ۱، بهار ۱۴۰۴ش.متن مقاله رو از اینجا ببینید
- جایگاه و حقوق سالمندان در خانواده و جامعه از منظر آیات و روایات، طاهره سادات طباطبائی امین و زهرا عباس‌پور، دو فصلنامه مطالعات اسلامی خانواده و زنان، شماره ۳، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش. متن مقاله رو از اینجا ببینید
- بررسی مولفه‌های سالمندی در قرآن کریم و آثار آن بر فرهنگ اسلامی، نوشین چترچی، فصلنامه مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، دوره ۷، شماره پیاپی ۴، زمستان ۱۴۰۲ش.متن مقاله رو از اینجا ببینید
- حقوق گردشگری مذهبی؛ با تأکید بر حقوق سالمند «به مثابه زائر بقیع»، سیدمحسن قائمی، دو فصلنامه پژوهشنامه حج و زیارت، شماره پیاپی ۱۶، ویژه‌نامه بقیع، بهار ۱۴۰۱ش. متن مقاله رو از اینجا ببینید
- جایگاه سالمندان و مراقبت از سلامت آن‌ها در اسلام، حسین فخرزاده و حوریه سلطانی مهاجر، فصلنامه طب و تزکیه، دوره ۲۶، شماره ۲، بهار ۱۳۹۶ش. متن مقاله رو از اینجا ببینید
- بهداشت روان سالمند در قرآن و حدیث، فاضل بهرامی و عباس رمضانی‌فرانی، مجله سالمندی ایران، دوره ۴، شماره ۱، بهار ۱۳۸۸ش. متن مقاله رو از اینجا ببینید
عربی
- حقوق المسنين في التشريعات المعاصرة من منظور إسلامي: دراسة مقارنة، سحر سعيد علي الشهراني و عبدالرحمن محمد نفيز المذاهبي الحارثي، مجلة جامعة السعيد للعلوم الإنسانية، الیمن، المجلد ۷، العدد ۱، السنة ۲۰۲۴م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- المسنون في ظلال الإسلام، صلاح فضل توقة، الوعي الإسلامي، المجلد ۶۰، العدد ۶۹۵، الکویت، السنة ۲۰۲۳م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- حقوق كبير السن: دراسة ثقافية في نظام حقوق كبير السن ورعايته في المملكة العربية السعودية، معاذ بن عبدالله بن محمد الربعي، مجلة العلوم الشرعية، مج۱۷، ع۱، عربستان، السنة ۲۰۲۳م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- مكانة الكبير في الإسلام، عايد الجاسم، الوعي الإسلامي، المجلد ۶۰، العدد ۶۹۵، الکویت، السنة ۲۰۲۳م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- كبر السن وأثره في الأحكام الشرعية: دراسة تطبيقية، إبراهيم رمضان إبراهيم عطايا، مجلة کلية الدراسات الإسلامية والعربية للبنات بمدينة السادات، العدد ۱، مصر، السنة ۲۰۲۱م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- نظام الإسلام في التعامل مع المسنين وكيفية رعايتهم، رامي إبراهيم وجيه سعد، مجلة كلية أصول الدين والدعوة بأسيوط، العدد ۳۹، الجزء ۳، مصر، السنة ۲۰۲۱م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- حقوق كبار السن في الإسلام: الحلقة الثانية الأخيرة، رفيع الدين حنيف القاسمي، البعث الإسلامي، المجلد ۶۵، العدد ۱۰، الهند، السنة ۲۰۲۰م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- الأحكام الفقهية للمسنين في الطهارة، باسم علي حسين، مجلة كلية الإمام الأعظم الجامعة، العدد ۳۱، العراق، السنة ۲۰۲۰م.چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- رعاية المسنين ودورهم في تحقيق التنمية المستدامة: دراسة تربوية إسلامية، حنان بنت عطية الطورى الجهنى، العلوم التربوية، المجلد ۲۷، العدد ۴، جامعة القاهرة كلية الدراسات العليا للتربية، مصر، السنة ۲۰۱۹م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- حقوق كبار السن في الإسلام، رفيع الدين حنيف القاسمي، مجلة المدونة، مجمع الفقه الإسلامي بالهند، المجلد ۴، العدد ۱۲٫۱۳، الهند، السنة ۲۰۱۷م، چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- رعاية المسنين في الشريعة الإسلامية و التشريعات الدولية، سري إسماعيل سليم زيد الكيلاني، المجلة الأردنية في الدراسات الإسلامية، المجلد ۱۲، العدد ۱، الأردن، السنة ۲۰۱۶م. ـچکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- المكانة الاجتماعية للمسنين في ظل الشريعة الإسلامية، سمير فراطسة، مجلة آفاق علم الاجتماع، العدد ۱۲، البليدة، الجزائر، السنة ۲۰۱۶م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- دور التربية الإسلامية في رعاية المسنين: دراسة وصفية تحليلية، ناصر أحمد ضاعن الخوالدة، مجلة كلية التربية الأساسية، العدد ۸۷، العراق، السنة ۲۰۱۵م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- مكانة المسنين في المجتمعات الإسلامية، أصيلة جاسم الزعابي، مجلة منار الإسلام، المجلد ۴۱، العدد ۴۸۹، الإمارات العربية المتحدة، السنة ۲۰۱۵م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- رعاية المسنين في التشريع الإسلامي، هيفاء محمد عبد الزبيدي، مجلة كلية التربية الأساسية، العدد ۷۵، العراق، السنة ۲۰۱۲م. متن مقاله رو از اینجا ببینيد
- رعاية المسنين: قيم إسلامية وحضارية، ارحابي محمد ارحابي، مجلة منار الإسلام، السنة ۳۸، العدد ۴۴۷، الإمارات العربية المتحدة، السنة ۲۰۱۲م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- الاعتبارات التي تقوم عليها رعاية المسنين في الإسلام، سالمة عبدالله حمد حامد الشاعري، فكر وإبداع، الجزء ۶۸، مصر، السنة ۲۰۱۲م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- حقوق كبار السن في الإسلام، عبد الرزاق بن عبد المحسن البدر، مكتبة الملك فهد الوطنية، الرياض، المملكة العربية السعودية، ۲۰۱۱م. متن مقاله را از اینجا ببینید
- مظاهر رعاية المسنين في الفقه الإسلامي والقانون السوداني، الحاج محمد الحاج الدوش، مجلة كلية الشريعة والقانون، العدد ۱، أم درمان، السودان، السنة ۲۰۰۸م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- أحكام المسنين في الفقه الإسلامي و النظم المعاصرة، عبدالله محمد عبدالله، مجلة معهد القضاء، المجلد ۶، العدد ۱۳، الكويت، السنة ۲۰۰۷م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- أثر الوازع الديني في رعاية المسنين والعناية بهم، مصطفى محمد هديب، هدي الإسلام، المجلد ۵۰، العدد ۵، الأردن، السنة ۲۰۰۶م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- عناية الإسلام بالمسن (۲ / ۲)، منى عبدالرحمن الحمودي، الجندي المسلم، المجلد ۳۴، العدد ۱۱۸، الرياض، المملكة العربية السعودية، السنة ۲۰۰۵م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- مقدمات أساسية لفهم مرحلة الشيخوخة، عبدالله بن ناصر بن عبدالله السدحان، الجندي المسلم، المجلد ۳۵، العدد ۱۲۱، الرياض، المملكة العربية السعودية ، السنة ۲۰۰۵م. چکیده مقاله را از اینجا ببینید
- عناية الإسلام بالمسن: ۱ / ۲، منى عبدالرحمن الحمودي، الجندي المسلم، المجلد ۳۴، العدد ۱۱۷، الرياض، المملكة العربية السعودية، السنة ۲۰۰۴م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- المسنون: حقوقهم و واجباتهم في الإسلام مع بيان الحماية النظامية لهم بالمملكة العربية السعودية، فؤاد بن عبدالمنعم أحمد، المجلة العربية للدراسات الأمنية، المجلد ۱۸، العدد ۳۵، الرياض، المملكة العربية السعودية، السنة ۲۰۰۳م. چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- رؤية معاصرة حول موقف الإسلام من قضايا المسنين و رعايتهم، عبدالعزيز خليفة القصار، مجلة البحوث القانونية والاقتصادية، العدد ۳۰، المنصورة، مصر، السنة ۲۰۰۱م.چکیده مقاله رو از اینجا ببینید
- رعاية المسنين في الإسلام، عبدالله بن ناصر بن عبدالله السدحان، مجلة الشريعة والدراسات الإسلامية، المجلد ۱۲، العدد ۳۳، الكويت، السنة ۱۹۹۷م. متن مقاله متن مقاله را از اینجا ببینید
پایان‌نامه‌ها
فارسی
- ضمانت‌های اجرایی حقوق سالمندان در فقه اسلامی، سیده زینب حاجی بابائیان امیری، کارشناسی ارشد، دانشگاه شهید مطهری، گروه فقه و اصول، ۱۴۰۲ش. چکیده را از اینجا ببینید
- حقوق شهروندی سالمندان از منظر فقه و حقوق موضوعه در جمهوری اسلامی ایران، مرضیه مهدی‌فر، کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان خراسان رضوی، مرکز پیام نور مشهد، ۱۳۹۸ش. چکیده را از اینجا ببینید
- الگوی تأمین مالی معیشت سالمندان از دیدگاه اقتصاد اسلامی، سید مهدی باقری، کارشناسی ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مؤسسه آموزش عالی علوم انسانی، ۱۳۹۷ش. چکیده را از اینجا ببینید
- حقوق سالمندان، بررسی تطبیقی اسناد بین‌المللی و نظام حقوقی ایران، فاطمه حیدری، کارشناسی ارشد، دانشگاه تبریز، ۱۳۹۷ش. چکیده را از اینجا ببینید
- سالمندی و تأثیر در احکام فقهی، حسن علیپور، کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، تهران، ۱۳۸۸ش. چکیده را از اینجا ببینید
عربی
- رعاية ذوي الرحم للكبير الذي لا يستقل بأمر نفسه: دراسة فقهية مقارنة، آيات محمد جميل المهيرات، ماجستير، كلية الشريعة، جامعة آل البيت، الأردن،السنة ۲۰۲۲م. چکیده را از اینجا ببینید
- مظاهر رعاية المسنين في الفقه الإسلامي و القانون: دراسة فقهية مقارنة بالتطبيق على القانون السعودي، محمد صالح ناصر الزمام، دكتوراه، معهد بحوث ودراسات العالم الإسلامي، جامعة أم درمان الإسلامية، السودان، السنة ۲۰۱۲م. چکیده را از اینجا ببینید
- حقوق المسن في الفقه الإسلامي والقانون الجزائري، بلال سعيدان، کارشناسی ارشد، الجزائر، جامعة الجزائر،السنة ۲۰۱۲م. متن کتاب را از اینجا ببینید
- أحكام المسنين في فقه العبادات: دراسة فقهية مقارنة، هبة مدحت راغب الدلو، کارشناسی ارشد، كلية الشريعة والقانون في الجامعة الإسلامية، غزة، فلسطین ،السنة ۲۰۰۹م. متن کتاب را از اینجا ببینید
- عناية السنة النبوية بالمسنين، فوز بنت محمد بن أحمد الصالح. دکتوراه، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامية، كلية التربية بالرياض، عربستان، السنة ۲۰۰۴م. متن کتاب را از اینجا ببینید
- رعاية المسنين في السنة النبوية: جمع وتصنيف وتخريج ودراسة، عبدالله محمد أمين ونس العمري، دكتوراه، كلية الدراسات العليا، جامعة القرآن الكريم والعلوم الإسلامية، السودان،السنة ۱۹۹۰م. چکیده را از اینجا ببینید
- حماية المسنين في الفقه الإسلامي والتشريع الجزائري، نسيم مسعودي و عبد الحميد خلال، مذكرة لنيل الماستر في القانون، تخصص قانون، جامعة أكلي محند أولحاج البويرة، كلية الحقوق، الجزائر، السنة ۲۰۱۸/۲۰۱۹. متن رساله رو از اینجا ببینید
- رعاية المسنين في الإسلام مع دراسة ميدانية لدور المسنين في منطقة وسط الضفة الغربية، غانم غالب عبد المحسن غانم، کارشناسی ارشد،جامعة القدس، فلسطین،السنة ۲۰۰۸م. متن رساله را از اینجا ببینید
منابع دیگر
- حقوق كبار السن في الإسلام، رفيع الدين حنيف القاسمي، سخنرانی، ۲۰۲۰م. متن سخنرانی را از اینجا ببینید
- تکریم سالمندان، عقلانی و مطابق با فطرت انسان است، غلامرضا پیوندی، مصاحبه، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ایران، ۱۴۰۳ش. متن مصاحبه را از اینجا ببینید