فقه معاصر:پیشنویس دوم آیه ۱۱۹ سوره نساء
- چکیده
شناسه مقاله
جایگاه آیه در فقه اسلامی
در آیه ۱۱۹ سوره نساء شیطان اعلام میکند که درصدد گمراهساختن انسانها برخواهد آمد، آرزوهای دنیوی را در دل آنان میگذارد و آنان را به بریدن گوش حیوانات و تغییر خلق خدا فرمان میدهد.[۱] در پایان آیه نیز خداوند به پیروان شیطان هشدار میدهد که هر کس به جای خدا، شیطان را برگزیند و او را دوست خود قرار دهد، به سختی زیان خواهد کرد.[۲] دو فراز از آیه ۱۱۹ سوره بقره در مباحث فقهی مورد توجه فقیهان بوده است.
متن و ترجمه آیه
وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الْأَنْعَامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ ۚ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُبِينًا
و سخت گمراهشان کنم و به آرزو (های باطل و دور و دراز) درافکنم و دستور دهم تا گوش حیوانات ببرند (که اینها نصیب بتهاست) و امر کنم تا خلقت خدا را تغییر دهند، و (ای بندگان بدانید) هر کس شیطان را دوست گیرد نه خدا را، سخت زیان کرده زیانی آشکار.
به گفته مفسران واژه «تبتیک» به معنای قطعکردن، به یکی از سنتهای بتپرستان اشاره دارد. مشرکان برای تقرب به بتها، برخی حیواناتشان را برای بت قرار داده، با بریدن یا پارهکردن گوش آنها، تمام منافعشان (مانند خوردن گوشت و سوارشدن) را بر خود حرام میکردند.[۳]
تکنگاریها
علاوه بر کتابهای تفسیری، برخی فقیهان و پژوهشگران این آیه را در مباحث فقهی خود به صورت مستقل بحث کردهاند. محمدعلی قاسمی در کتاب آیات فقه پزشکی از صفحه ۱۵۷ تا ۱۷۳، محمدمهدی کریمینیا در کتاب تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، ص۲۱۸-۲۳۲. و علیدوست و حسینی کمالآبادی در مقاله «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۱۵-۳۴.
منظور از تغییر خلقت الهی
در بررسی این آیه آنچه در مباحث فقهی اهمیت یافته، استدلال به فقره «فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ» است. تغییر خلق الله از صدر اسلام مورد بحث قرار داشته است. در اظهار نظرهای اولیه، بیشتر مفسران و فقیهان بر بیان مصادیق آن تمرکز داشتند. اما در دوران معاصر فقیهان به امکان برداشت قاعدهای کلی از این آیه تمرکز پیدا کردند.[۴]
علیرضا اعرافی معتقد است که این آیه درباره ایجاد تغییرات نیست. به نظر او، مفاد آیه این است که هر عملی که به صورت جداگانه از عقل یا شرع حرام شناخته شود، مصداق تبعیت از شیطان خواهد بود. بر اساس این برداشت، آیه در مسائل فقهی کارکرد ندارد.[۵] مهمترین برداشتهای اثرگذار در مباحث فقهی که از این آیه صورت گرفته، به شرح زیر است:
حرمت تغییر جسمی در مخلوقات
بر اساس دیدگاه برخی مفسران و فقیهان، آیه بر حرمت هرگونه تغییر تکوینی یا جسمی در مخلوقات الهی دلالت دارد. این تفسیر با استقبال بیشتری از سوی اهلسنت مواجه شده و فقیهان و عالمان شیعه اندکی این تفسیر را پذیرفتهاند. با این حال، طرفداران این دیدگاه تفسیری، در تعیین قلمرو مصداقی آیه یکسان عمل نکردهاند. برخی آن را شامل همه مخلوقات میشمارند؛ برخی آن را به حیوانات اختصاص میدهند؛ گروهی نیز قلمرو آیه را مربوط به انسانها میشمارد.[۶] محمدرضا نجفی طبسی با استناد به این آیه معتقد است هر تغییری در خلقت خدا حرام است، مگر آنکه دلیلی بر جواز آن اقامه شود.[۷] به نظر سبحانی با توجه به فقره «فلیبتکن آذان الانعام» این آیه تنها مربوط به تغییر در حیوانات و انسان است و شامل جمادات و گیاهان نمیشود.[۸]
حرمت تغییرات همسو با اطاعت شیطان
به باور ابوالقاسم علیدوست آیه مورد نظر تنها تغییراتی را را تحریم کرده که مصداق تبعیت از شیطان باشند، اما تغییرات همسو را هدف خلقت آنها مشمول این تحریم نیستند و بر اساس آیاتی مانند آیه ۱۳ سوره جاثیه که همه موجودات آسمان و زمین را مسخر انسان دانسته است، چنین تغییراتی حلال و گاه ضروریاند.[۹] جعفر سبحانی نیز معتقد است، تغییر حرام، تغییری است که به صورت شیطانی انجام گیرد.[۱۰] وی حلالبودن حیواناتی که با جاریشدن نام خدا ذبح میشوند و حرامبودن حیواناتی که با جاریشدن نام بتها ذبح شدهاند را با توجه به این نکته توضیح داده است.[۱۱]
محمدطاهر بن عاشور، مفسر اهلسنت، نیز معتقد است این آیه تنها بر حرمت تغییراتی دلالت دارد که نوعی طاعت شیطان بهشمار آید، مانند تغییراتی که نشانه برخی نحلههای شیطانی هستند.[۱۲]
حرمت تغییر دین خدا
بر اساس نظر بیشتر مفسران و فقیهان شیعه، و نیز برخی عالمان سنیمذهب، این آیه مربوط به تغییر معنوی و تغییر دین خدا است.[۱۳] فیض کاشانی علاوه بر حرمت تغییرات جسمی، آیه را ناظر به حرمت تغییرات معنوی در مخلوقات خدا میداند و معتقد است تغییر در امور معنوی نیز از مصادیق «تغییر خلق الله» به شمار میآید.[۱۴] محمد آصف محسنی، معتقد است، در صورتی که این تفسیر پذیرفته نشود، باید این آیه را از متشابهات دانست؛ چرا که انسانها در بیشتر افعال خود در حال تغییر خلق الله هستند و حال اینکه قطعا نمیتوان همه آن تغییرها را حرام دانست.[۱۵]
کارکردهای آیه در مباحث فقهی
آیه ۱۱۹ سوره نساء در مسائل فقهی گوناگونی مثل عقیمسازی حیوانات،[۱۶] عقیمسازی انسانها،[۱۷] تراشیدن ریش برای مردان،[۱۸] تطبیق گردیده است. حتی در برخی برداشتهای افراطی از این آیه، نقل شده که برخی عالمان اهلتسنن ازدواج سفیدپوستان و سیاهپوستان را نیز از مصادیق تغییر خلق الله دانسته و آن را ممنوع میدانستند.[۱۹]
شبیهسازی و همزادسازی انسان
شبیهسازی و همزادسازی انسان از مباحثی است که برخی فقیهان برای اثبات حرمت آن به آیه ۱۱۹ سوره نساء استناد کردهاند. اکثریت علمای اهلسنت، برای حرمت شبیهسازی انسان به آیه ۱۱۹ سوره نساء استدلال کردهاند.[۲۰] در بین فقیهان شیعه در حکم شبیهسازی انسان اتفاق نظر ندارند و دیدگاه آنان از جواز تا حرمت مطلق در نوسان است.[۲۱] جعفر سبحانی شبیهسازی انسان را با استناد به این آیه حرام دانسته است.[۲۲] همچنین به نظر محمدمهدی شمسالدین، شبیهسازی انسانی بهحکم اولی حرام است و شبیهسازی انسانی به تغییر نامناسب جسمانی میانجامد که در آیه مذکور «تغییر خلق» خوانده شده است.[۲۳] محمد مؤمن اگرچه در درستی این استدلال اشکال کرده، دلالت آیه را بر حرمت شبیهسازی نمیپذیرد، اما به باور او، در صورتی درستی این استدلال، میتوان آن را در مسئله همزادسازی انسان نیز جاری کرد و به تحریم آن فتوا دارد.[۲۴]
تغییر جنسیت
آیه ۱۱۹ سوره نساء در بحث تغییر جنسیت برای غیرخنثی نیز مورد استناد قرار گرفته است. برخی فقیهان شیعه مانند جعفر سبحانی،[۲۵] جواد تبریزی[۲۶] و یدالله دوزدوزانی[۲۷] با استناد به آیه ۱۱۹ نساء تغییر جنسیت را حرام دانستهاند. در مقابل گروه دیگری از فقیهان شیعه، مانند محمدحسین فضلالله و محسن ملکی، با تکیه بر تفسیر خود از آیه، معتقدند این آیه بر تغییر جنسیت انسانها دلالت ندارد.[۲۸] مجمع فقه اسلامی مستقر در مکه، در تاریخ ۱۳ رجب ۱۴۰۹ق در فتوایی با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء تغییر جنسیت مردان به زنان و زنان به مردان را حرام اعلام کردند.[۲۹]
انواع چهرهآرایی و جراحی زیبایی
برخی فقیهان اهلتسنن با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء برخی اقسام آرایش (مانند وصلکردن موها، فاصلهانداختن بین دندانها، و کندن مو) را حرام دانسته، آن را از مصادیق تغییر در خلق الله بهشمار آوردهاند.[۳۰] اما به گفته یوسف قرضاوی زینتهایی حرام است، که به صورت افراطی انجام شده باشد، مانند نازککردن ابروها، رنگکردن مو، تراشیدن ریش.[۳۱]
بسیاری از فقیهان اهلسنت با استناد به این آیه انواع جراحیهای زیبایی را حرام دانستهاند.[۳۲] با این حال برخی از ایشان، مانند یوسف قرضاوی، ضمن پذیرش این ادعا معتقدند، اگر انجام این عملهای جراحی برای رفع برخی عیوب نادر باشد (مانند قطع انگشتان زائد) به استناد ادله لا حرج، اشکالی ندارد.[۳۳]
یوسف قرضاوی از عالمان اهلسنت، زینتهایی افراطی را حرام و از مصادیق تغییر خلق الله دانسته[۳۴] و تراشیدن ریش را یکی از مصادیق چنین زینتی برشمرده است.[۳۵] با این حال عموم فقیهان شیعه در این فرع استناد به آیه را نپذیرفتهاند[۳۶] و برای رد آن به جواز حلق رأس و حلق عانه شاهد آوردهاند.[۳۷] در مقابل، محسن فیض کاشانی، این آیه را شاهدی بر حرمت ریشتراشی قلمداد کرده[۳۸] و محمدرضا نجفی طبسی با استناد به این آیه بر حرمت تراشیدن ریش استدلال نموده است.[۳۹]
برخی فقیهان اهلتسنن خالکوبی را از مصادیق تغییر در خلق الله دانستهاند؛ ازاینرو به حرمت آن فتوا داده، این حکم را مورد اتفاق فقیهان بهشمار آوردهاند.[۴۰] چنانکه یوسف قرضاوی از عالمان اهلتسنن نیز با استناد به این آیه خالکوبی را حرام دانسته است.[۴۱]
عقیمسازی (حیوان یا انسان)
برخی نویسندگان سنیمذهب عقیمسازی انسان را تغییر در خلقت الهی شمرده، به همین دلیل آن را حرام میدانند.[۴۲] در برخی کتابهای تفسیری سنیمذهبان، خصاء حیوانات نیز مشمول این آیه و حرام شمرده شده است.[۴۳] اما برخی دیگر از آنان خصاء حیوانات را جایز،[۴۴] و برخی خصاء حیوانات حلالگوشت را به دلیل اغراض عقلایی جایز، اما خصاء حیوانات حرامگوشت را غیر جایز شمردهاند.[۴۵] با این حال در برخی پژوهشهای فقهی شیعه، تغییر خلقتهای حرام، تغییراتی دانسته شده که در جهت سنتهای باطل شیطانی باشد و عقیمسازی (حتی عقیمسازی انسان) با انگیزههای عقلایی و مصلحتجویانه، از این قاعده خارج شده است.[۴۶]
ترمیم بکارت
در برخی پژوهشهای فقهی شیعه، آیه ۱۱۹ سوره نساء بهعنوان یکی از ادله حرمت ترمیم بکارت مورد بررسی قرار گرفته است؛ با این توضیح که خداوند دختران را بهگونهای آفریده که پرده بکارتشان در اولین آمیزش جنسی از بین برود در حالی که ترمیم آن با استفاده از شیوههای جراحی، مداخله در نظم طبیعی آفرینش و مصداق تغییر در خلقت خدا بهشمار میآید.[۴۷] اما نویسنده پس از بررسی مفاد آیه، دلالت آن بر حرمت ترمیم بکارت را ناتمام میداند.[۴۸]
مهندسی ژنتیک
در پژوهش مشترک ابوالقاسم علیدوست و سید مرتضی حسینی کمالآبادی، برای بررسی حکم فقهی مهندسی ژنتیک، آیه ۱۱۹ سوره نساء مورد توجه قرار گرفت است. به نظر ایشان، مهندسی ژنتیک تنها در صورتی مصداق آیه ۱۱۹ سوره نساء و حرام دانسته شده، که در جهت اهداف نامشروع مورد استفاده قرار گیرد.[۴۹] اما به باور محمد آصف محسنی این آیه به درمان ژنتیک ارتباطی ندارد و درباره تغییر در دین خدا است.[۵۰]
رفتارهای جنسی نادر در دایره خانواده
نورالدین ابولحیه، از فقیهان اهلتسنن، با استناد به آیه ۱۱۹ سوره نساء برخی رفتارهای جنسی نادری را که مورد درخواست زوجین قرار میگیرد (مواردی مانند نزدیکی با همسر از دُبُر، ازبینبردن پرده بکارت بهغیر آمیزش، و تخیل اجنبنی هنگام آمیزش با همسر) حرام دانسته، آنها را خروج از خلقت خداوندی و بازیچۀ شیطانشدن میشمارد.[۵۱]
پیوند اعضا
محمد سند، در کتاب فقه الطب، آیه ۱۱۹ سوره نساء را در شمار ادله حرمت جداسازی اعضای بدن انسان و پیوند آن به فرد دیگر بررسی کرده است؛ با این توضیح که ممکن است با استناد به این آیه هرگونه تصرف در بدن را از مصادیق تغییر در خلق الله بهشمار آورد.[۵۲]
شبیهشدن به جنس مخالف
محمد صادقی تهرانی برای حرامشمردن تشبه مردان به زنان و تشبه زنان به مردان به آیه ۱۱۹ سوره نساء استدلال کرده است.[۵۳]
تغییر مزاج و خوی و خصلت
یوسف قرضاوی تغییر مزاج و خوی خصلت در اثر تغییر فعل و انفعالات شیمیایی خون و غُدد را بر خلاف درک و آموزههای دینی (مانند آیه ۱۱۹ سوره نساء) میداند؛ زیرا با این روش طبیعت ممتاز انسانی که اختیار یکی از آنها است، بر هم میریزد. او لزوم حفظ اعتدال طبیعت انسانی را در همین راستا ارزیابی کرده، که موجب حرمت مسکرات و مواد مخدر در اسلام شده است.[۵۴]
پانویس
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: طبری، جامع البیان، ج۵، ص۱۸۰؛ طوسی، التبیان، ج۳، ص۳۳۴؛ طباطبایی، المیزان، ج۵، ص۸۴؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۴، ص۱۳۷؛ ابنعاشور، التحریر و التنویر، ج۴، ص۲۵۸.
- ↑ علیدوست و حسینی کمالآبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۱۴.
- ↑ اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۵-۲۲۶.
- ↑ قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۶۰؛ برای نمونه نگاه کنید به: مدرسی، من هدی القرآن، ج۲، ص۱۹۴؛ زحیلی، التفسیر المنیر، ج۵،، ص۲۷۷؛ ابوحیان اندلسی، البحر المحیط فی التفسیر، ج۴، ص۷۲.
- ↑ نجفی طبسی، المنیة فی حکم الشارع و اللحیة، ص۱۴.
- ↑ سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص۴۰۸.
- ↑ علیدوست و حسینی کمالآبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۲۵-۲۷.
- ↑ سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص۴۰۸.
- ↑ سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص۴۰۹.
- ↑ ابنعاشور، التحریر و التنویر، ج۴، ص۲۵۸-۲۵۹.
- ↑ قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۶۵؛ همچنین نگاه کنید به: طبری، تفسیر الطبری، ج۴، ص۲۸۵؛ طوسی، التبیان، ج۳،ص۳۳۴؛ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۱۷۳؛ طباطبایی، المیزان، ج۵، ص۸۵؛ فضلالله، فقه الحیاة، ص۲۲۸-۲۲۹.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج۱، ص۵۰۱.
- ↑ محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج۱، ص۲۱۳؛ و ج۲، ص۱۷.
- ↑ زحیلی، التفسیر المنیر، ج۵،، ص۲۷۷؛ ملا حویش آلغازی، بیان المعانی، ج۵، ص۶۰۹.
- ↑ فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ج۱، ص۵۰۱.
- ↑ ملا حویش آلغازی، بیان المعانی، ج۵، ص۶۰۹.
- ↑ ابنعربی، احکام القرآن، ج۱، ص۵۰۲.
- ↑ اسلامی، شبیهسازی انسانی از دیدگاه آیین کاتولیک و اسلام، ص۲۱۱-۲۳۳.
- ↑ محقق داماد، «شبیهسازی انسان از منظر فقه و اخلاق»، ص۱۵.
- ↑ سبحانی، استفتائات، ج۲، ص۲۵۶.
- ↑ شمسالدین، الاستنساخ الجنین، ص۵۸، به نقل از: قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۲، ص۵۵۷-۵۵۸.
- ↑ مؤمن، «شبیهسازی»، ص۵۱-۵۲.
- ↑ سبحانی، احکام صلاة القضاء، ص۴۰۸.
- ↑ تبریزی، صراط النجاة، ج۱، ص۳۳۰.
- ↑ دوزدوزانی، تغییر جنسیت آری یا نه، ص۳۷-۴۱.
- ↑ فضلالله، فقه الحیاة، ص۲۲۸-۲۲۹؛ ملکی، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، ص۵۸-۷۰.
- ↑ جیزانی، فقه النوازل، ج۴، ص۹۶-۹۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ساعاتی، بلوغ الامانی، ج۲، ص۲۶۵۰؛ کنعان، الموسوعة الطبیة الفقهیة، ص۵۸۷.
- ↑ قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۸۶-۹۳.
- ↑ کنعان، الموسوعة الطبیة الفقهیة، ص۲۳۸؛ عودة، «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»، ص۱۱؛ ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص۱۳۵.
- ↑ قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۸۷.
- ↑ قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۸۶.
- ↑ قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۹۲.
- ↑ برای نمونه نگاه کنیدبه: منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمه، ج۳، ص۱۱۳؛ اعرافی، مکاسب محرمه، ج۴، ص۲۲۷.
- ↑ منتظری، دراسات فی المکاسب المحرمه، ج۳، ص۱۱۳.
- ↑ فیض کاشانی، الوافی، ج۶، ص۶۵۸.
- ↑ نجفی طبسی، المنیة فی حکم الشارع و اللحیة، ص۱۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ساعاتی، بلوغ الامانی، ج۲، ص۲۶۵۰.
- ↑ قرضاوی، الحلال و الحرام فی الاسلام، ص۸۷.
- ↑ صدیقخان، السراج الوهاج، ج۳، ص۳۷۲.
- ↑ نگاه کنید به: قاسمی، محاسن التأویل، ج۳، ص۳۴۵.
- ↑ بغوی، معالم التنزیل، ج۱، ص۱۳۰.
- ↑ آلوسی، روح المعانی، ج۳، ص۱۲۵.
- ↑ محضری، احکام تکلیفی و وضعی جلوگیری از بارداری و عقیمسازی در فقه امامیه، ص۵۸-۶۰.
- ↑ میرزاده اهری، ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق، ص۲۰۱.
- ↑ میرزاده اهری، ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق، ص۲۰۷.
- ↑ علیدوست و حسینی کمالآبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، ص۴۴.
- ↑ محسنی، الفقه و مسائل طبیة، ج۲، ص۴۴.
- ↑ ابولحیه، العشرة الزوجیه، ص۲۹۷-۳۰۹.
- ↑ سند، فقه الطب، ص۶۵-۶۶.
- ↑ صادقی تهرانی، تبصرة الفقها بین الکتاب و السنة، ج۱، ص۳۰۹.
- ↑ قرضاوی، دیدگاههای فقهی معاصر، ج۱، ص۷۱۳.
منابع
- آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- ابنعاشور، محمدظاهر، التحریر و التنویر، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی، ۱۴۲۰ق.
- ابنعربی، محمد بن عبدالله، احکام القرآن، بیروت، دار الجیل، ۱۴۰۸ق.
- ابوحیان اندلسی، محمد بن یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، بیروت، دار الفکر، ۱۴۲۰ق.
- ابولحیه، نورالدین، العشرة الزوجیه، قاهره، دار الکتب الحدیث، ۱۴۲۷ق.
- اسلامی، حسن، شبیهسازی انسانی از دیدگاه آیین کاتولیک و اسلام، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، ۱۳۸۶ش.
- اسلامی، سید حسن، «شبیهسازی انسان از دیدگاه شیعه؛ بررسی چهار دیدگاه»، مجله فقه، ش۴۴، تابستان ۱۳۸۴ش.
- اعرافی، علیرضا، مکاسب محرمه، قم، مؤسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان، ۱۴۰۰ش.
- بغوی، حسین بن مسعود، معالم التنزیل، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- تبریزی، جواد، صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات، قم، دار الصدیقة الشهیدة، ۱۴۲۲ق.
- جیزانی، محمد بن حسین، فقه النوازل دراسة تأصیلة تطبیقیة، دمام، دار ابنالجوزی، ۱۴۲۶ق.
- جیزانی، محمد بن حسین، فقه النوازل دراسة تأصیلیة تطبیقیة، دمام، دار ابنالجوزی، ۱۴۲۶ق.
- حکیم، سید محمدسعید، فقه الاستنساخ البشری و فتاوی الطبیة، نجف، دار الهلال، ۱۴۳۴ق.
- دوزدوزانی، یدالله، تغییر جنسیت آری یا نه، گردآوری: محسن دلیر، قم، آثار امین، ۱۳۹۳ش.
- زحیلی، وهبة، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، دمشق، دار الفکر، ۱۴۱۱ق.
- ساعاتی، احمد عبدالرحمن، بلوغ الامانی من اسرار فتح الباری، اَمّان، بیت الافکار الدولیة، ۲۰۰۷م.
- سبحانی، جعفر، احکام صلاة القضاء و یلیها خمس رسائل فقهیة، قم، مؤسسة الامام الصادق(ع)، ۱۴۳۵ق.
- سبحانی، جعفر، استفتائات، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۹ش.
- سند، محمد، فقه الطب، بیجا، مکتبة فدک، بیتا.
- صادقی تهرانی، محمد، تبصرة الفقها بین الکتاب و السنة علی تبصرة المتعلمین، قم، انتشارات فرهنگ اسلامی، ۱۴۲۵ق.
- صدیقخان، محمد، السراج الوهاج، فی کشف مطالب مسلم بن الحجاج، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۳۵ق.
- طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، تفسیر الطبری المسمی جامع البیان فی تأویل القرآن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار المعرفة، ۱۴۱۲ق.
- طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- علیدوست ابوالقاسم، و سید مرتضی حسینی کمالآبادی، «مبانی فقهی مهندسی ژنتیک و محصولات تراریخته»، در فصلنامه علمی-ترویجی دین و قانون، شماره ۱۴، زمستان ۱۳۹۵.
- عودة، مراد بن رایق بن رشید، «عملیات تجمیل الوجه التحسینیة»، جامعة الجوف، المملکة العربیة السعودیة.
- فضلالله، محمدحسین، فقه الحیاة، بیروت، العارف، ۱۴۱۹ق.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی(ع)، ۱۴۰۶ق.
- فیض کاشانی، محمدمحسن، تفسیر الصافی، تهران، مکتبة الصدر، ۱۴۱۵ق.
- قاسمی، جمالالدین، محاسن التأویل، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۶ق.
- قاسمی، محمدعلی، آیات فقه پزشکی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۹ش.
- قاسمی، محمدعلی، دانشنامه فقه پزشکی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۵ش.
- قرضاوی، یوسف، الحلال و الحرام فی الاسلام، بیروت، المکتب الاسلامی، ۱۴۰۰ق.
- قرضاوی، یوسف، دیدگاههای فقهی معاصر، ترجمه احمد نعمتی، تهران، نشر احسان، ۱۳۸۰-۱۳۸۹ش.
- کنعان، احمد محمد، الموسوعة الطبیة الفقهیة موسوعة جامعة للاحکام الفقهیة فی الصحة و المرض و الممارسات الطبیة، بیروت، دار النفائس، ۱۴۲۰ق.
- مؤمن، محمد، «شبیهسازی»، در مجله فقه، شماره ۴، زمستان ۱۳۸۴ش.
- محسنی، محمدآصف، الفقه و مسائل طبیة، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲ش.
- محضری، فاطمه، احکام تکلیفی و وضعی جلوگیری از بارداری و عقیمسازی در فقه امامیه، تهران، برزآفرین، بیتا.
- محقق داماد، سید مصطفی، «شبیهسازی انسان از منظر فقه و اخلاق»، در مجله حقوق پزشکی، شماره ۱، تابستان ۱۳۸۶.
- مدرسی، محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبی الحسین، ۱۴۱۹ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیة، ۱۳۷۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، قم، مدرسه الامام علی بن ابی طالب (ع)، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
- ملا حویش آلغازی، عبدالقادر، بیان المعانی علی حسب ترتیب النزول، دمشق، مطبعة الترقی، ۱۳۸۲ق.
- ملکی، محسن، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، مشهد، حوزه علمیه خراسان، ۱۴۰۱ش.
- منتظری، حسینعلی، دراسات فی المکاسب المحرمة، قم، نشر تفکر، ۱۴۱۵ق.
- موسوی، محمدکاظم، قرارات مجمع الفقه الاسلامی مع مقارنتها بآراء الإمامیة الاثنیعشریة، تهران، المرکز العالی للدراسات التقربیه، ۱۴۳۳ق.
- میرزاده اهری، سید مرتضی، ترمیم بکارت از منظر فقه و حقوق، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۳۹۴ش.
- ناظمزاده قمی، اصغر، جراحی پلاستیک و شبیهسازی انسان از نگاه فقه، قم، بوستان کتاب، ۱۴۰۲ش.
- نجفی طبسی، محمدرضا، المنیة فی حکم الشارع و اللحیة، نجف، مطبعة الغری، ۱۳۵۹ق.