فقه معاصر:پیش‌نویس دوم آیه ۶۰ سوره انفال: تفاوت میان نسخه‌ها

وجوب جهاد مالی، [[دفاع پیش‌دستانه]]، و مشروعیت فعالیت‌های اطلاعاتی و [[تجسس]] از احکامی است با استناد به این آیه اثبات شده است. هم‌چنین برخی با استناد به عموم آیه، تهیه هر نوع وسیله بازدارنده حتی [[سلاح‌های کشتارجمعی|سلاح‌های کشتار جمعی]] را جایز می‌دانند، در حالی که دیگران با تأکید بر اهداف امنیت‌بخش و نفی فساد، استفاده از سلاح‌هایی که بی‌گناهان را نابود می‌کند را خارج از شمول آیه و حرام می‌دانند.

 

لزوم تشکیل حکومت و اخذ مالیات: ضرورت سامان‌دهی عمومی برای ایجاد این آمادگی، به عنوان دلیلی برای وجوب تشکیل [[حکومت اسلامی]] و نیز جواز دریافت مالیات برای تأمین هزینه‌های دفاعی دانسته شده است.

 

مذاکره از موضع قدرت: آیه بر ضرورت ورود به تعاملات بین‌المللی (مانند [[مذاکره با دشمن|مذاکره]]) از موضع قوت و اقتدار تأکید دارد تا از موضع ضعف و امتیازدهی یک‌جانبه جلوگیری شود.

 

مشروعیت ابزارهای فرهنگی و رسانه: تقویت بنیه فکری، فرهنگی و رسانه‌ای جامعه به عنوان جزئی از «قوه» معنوی و ابزاری برای مقابله با جنگ نرم و تبلیغات دشمن مورد توجه قرار گرفته است.

 

تداوم اجتهاد:این آیه به عنوان نمونه‌ای از آیات «ناظر به زمان» مطرح شده که مصادیق آن با پیشرفت بشریت توسعه می‌یابد و لزوم پویایی فقه و اجتهاد برای تطبیق احکام با مقتضیات هر عصر را نشان می‌دهد.

آیه ۶۰ سوره انفال را مهمترین آیه قرآن درباره ضرورت آمادگی نظامی همگانی دانسته‌اند.<ref>فائق و رحیمی‌پور، «ضرورت آمادگی نظامی همگانی بر اساس آیه ۶۰ سوره انفال با محوریت تفاسیر شیعه»، ص۱۳۰.</ref> در این آیه به مسلمانان و نه فقط به شخص پیامبر اسلام(ص)<ref>مطهری، آشنایی با قرآن، ج۳، ص۱۵۹-۱۶۰؛ فضل‌الله، من وحی القرآن، ج۱۰، ص۴۱۰.</ref> دستور می‌دهد که در برابر دشمنان، تا می‌توانند ابزار جنگی تهیه و خود را مجهز کنند؛<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۴.</ref> زیرا افزایش توان نظامی مسلمانان، باعث دفاع از حقوق جامعه اسلامی، ایجاد ترس در دشمن<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۷؛ فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۳۸۸.</ref> و در نهایت عامل بازدارنده از تهاحم به جامعه اسلامی خواهد شد.<ref>خامنه‌ای، سخنرانی «مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».</ref> هدف اصلی از این آیه جلوگیری از تجاوز دشمن به جامعه اسلامی دانسته شده است،<ref>کامکار و همکاران، «واکاوی سیاست دفاعی آیه اعداد با تأکید بر ضرورت پدافند غیرعامل»، ص۲۰.</ref> نه اینکه با افزایش قدرت نظامی به حقوق دیگران تجاوز شود.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۹.</ref>

فقیهان در کتاب الجهاد به بخش‌های مختلفی از آیه تکیه کرده‌اند

فقها و مفسران درباره واژه «قُوَّةٍ» در این آیه به چند نظر اشاره کرده‌اند؛ [[سید علی حسینی خامنه‌ای|سید علی خامنه‌ای]] آن را به‌معنای قدرت و توان در ابعاد مختلف، از جمله نظامی، علمی و سازمانی تفسیر کرده است.<ref>خامنه‌ای، سخنرانی «مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».</ref> [[ناصر مکارم شیرازی]] آن را شامل هر نوع نیروی مادی و معنوی مؤثر در پیروزی بر دشمن می‌داند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۲.</ref> در تفسیر مجمع‌البیان قوّت، به تجهیز مردان، سلاح‌ها، ساخت قلعه‌ها و وحدت کلمه معنا شده است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۸۵۲.</ref> در منابع [[حدیث|روایی]] نیز واژه قوّة به سلاح‌ها، تیر، سپر، شمشیر و حتی خضاب کردن موی سفید با رنگ مشکی برای افزایش هیبت رزمندگان تفسیر شده است.<ref>عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ج۲، ص۱۶۴-۱۶۵.</ref>

در این آیه همچنین از واژه «رِبَاطِ الْخَيْلِ» استفاده شده است. درباره این واژه گفته شده که اگرچه این واژه به معنای اسب‌های تندرو است که در زمان صدر اسلام از مهمترین ابزارهای جنگی محسوب می‌شود؛ ولی امروزه باید آن را به‌معنای ابزارهای پیشرفته نظامی تلقی کرد که متناسب با نیازهای روز باشد؛ چه ابزارهای مورد استفاده در زمین، چه در دریا و چه در آسمان. همچنین ابزارهای اطلاعاتی و به‌ویژه فضای مجازی از این صنف محسوب شده‌اند.<ref>خامنه‌ای، سخنرانی «مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».</ref>

 

از مجموع نظرات مفسران و فقها این نتیجه گرفته شده است که آمادگی مدنظر آیه صرفا به ابعاد نظامی نباید فروکاسته شود؛ بلکه جهات مختلف توان‌مندی جامعه اسلامی باید تقویت شود تا دشمنان اسلام طمع دست‌درازی به جامعه اسلامی نداشته باشند. همچنین گفته شده اگر قرار بر انعقاد قرارداد صلح باشد، باید این صلح بر پایه قدرت و نیرو باشد نه از روی ضعف و سستی.<ref>نگارش و جمالی زواره، «راهبرد آمادگی در برابر دشمن در خوانش آیه شصت سوره انفال»، ص۱۱۶-۱۱۷.</ref>

در بخشی از آیه به گروهی اشاره شده که مسلمانان از دشمنی آنان بی‌خبر هستند؛ ولی آمادگی نظامی مسلمانان، آنان را نیز می‌ترساند. در تفاسیر به چند گروه در این باره اشاره شده است: ۱) قبیله بنی‌قریظه؛ ۲) اهالی فارس؛<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۸۵۳.</ref> ۳) منافقانی که ظاهراً مسلمان‌اند اما در باطن دشمن اسلام هستند.<ref>فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۳۸۸.</ref> [[علامه طباطبایی]] نیز بر این باور است که این دشمنان شامل منافقان و [[کافر|کافرانی]] هستند که هنوز در عمل با مسلمانان دشمنی نکرده‌اند، اما احتمال دشمنی با اسلام را دارند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۶.</ref>

=== وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ ===

بخش پایانی آیه از نظر تفسیر نمونه به تأمین منابع مالی برای تقویت نیروی نظامی مسلمانان اشاره دارد و ثواب آن را نه‌تنها در دنیا، بلکه در آخرت، تضمین شده می‌داند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۸.</ref> علامه طباطبایی نیز این بخش را نشانه‌ای از بازگشت عادلانه [[انفاق در راه خدا]]، به‌ویژه در [[جهاد]]، می‌داند که پاداش آن در زندگی اخروی تحقق خواهد یافت.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۶–۱۱۷.</ref> البته برخی نیز عبارت «و انتم لا تظلمون» را اشاره به این نکته می‌دانند که اگر شما توانمند شدید دیگر مورد ظلم دشمنان واقع نخواهید شد.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۹.</ref>  

[[عباسعلی عمید زنجانی]] در [[اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه (کتاب)|کتاب اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه]] برای بیان مشروعیت جهاد مالی و بودجه نظامی به آیه ۶۰ سوره انفال استناد می‌کند. به گفته او، دستور قرآن به آمادگی و تجهیز نیرو و ادوات جنگی در این عبارت «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّة» از آیه ۶۰ سوره انفال، از نظر کمّی و کیفی دارای اطلاق، و حاکم بر مسئله جهاد است.<ref>عمید زنجانی،  اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه (جهاد)، ص۵۹-۸۵.</ref>

محمدجواد آقاباقری در [[دفاع پیش‌دستانه (کتاب)|کتاب دفاع پیش‌دستانه]] با اشاره به اختلاف اقوال فقهاء درباره [[دفاع پیش‌دستانه]] در صورت احتمال حمله از سوی دشمن،<ref>آقاباقری، دفاع پیش‌دستانه، ص۵۴-۵۷.</ref> با اشاره به آیه ۶۰ سوره انفال، آماده‌سازی نیروها و ترساندن دشمن را نوعی از دفاع پیشگیرانه قلمداد کرده است که باید [[حکومت اسلامی]] به آن اهتمام داشته باشد.<ref>آقاباقری، دفاع پیش‌دستانه، ص۵۸-۶۱.</ref>

 

سید هادی رمضانی در [[مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها (کتاب)|کتاب مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها]]، ساختارهای نوین جنگی را به جنگ سخت، نیمه‌سخت و جنگ نرم تقسیم می‌کند.<ref>رمضانی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، ص۱۷۵-۱۷۷.</ref> و با استناد به [[آیه ۲۱۷ سوره بقره|آیات ۲۱۷ سوره بقره]] و [[آیه ۶۰ سوره انفال|۶۰ سوره انفال]]، دفاع در برابر جنگ نرم را با استفاده از ظرفیت رسانه، [[شبکه‌های اجتماعی]]، [[بازی‌های رایانه‌ای]]، ترویج ورزش‌های سنتی، طراحی مد و لباس اسلامی و توجه ویژه به مراکز دانشگاهی، علمی و فرهنگی امکان‌پذیر می‌داند.<ref>رمضانی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، ص۲۰۲-۲۱۲.</ref>

امیر ملامحمدعلی در [[مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت (کتاب)|کتاب مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت]]، برای اثبات جواز [[عملیات استشهادی]] به آیه ۶۰ سوره انفال نیز استناد کرده است. به باور او، عملیات استشهادی به بهترین وجه می‌تواند در دل دشمن هراس افکند پس مصداق این آیه خواهد بود.<ref>ملامحمدعلی، مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت، ص۱۰۳-۱۰۸.</ref>

گروهی از فقیهان شیعه با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال، تولید و نگهداری [[سلاح‌های کشتارجمعی]] را جایز دانسته‌اند. به باور آنان، عموم این آیه «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ ...» شامل هر نوع سلاح اعم از کشتارجمعی و غیر آن، است. چنان‌که [[محمد یزدی]] در [[کتاب فقه القرآن]] بر همین نکته تصریح می‌کند<ref>یزدی، فقه القرآن، ج۲، ص۲۵۴.</ref> یا [[حیدر حب‌الله]] معتقد است که بر اساس ظاهر امرِ «َأَعِدُّوا» آمادگی و تهیۀ امکانات دفاع و مقابله با دشمن واجب است و اگر آیه شامل تهیه سلاح‌های کشتارجمعی هم باشد، تولید و تهیۀ آنها نه تنها جایز بلکه واجب است.<ref>حب‌الله، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، ج۲، ص۳۱۷.</ref> برخی نیز معتقدند قید «استطاعت» شاهد آن است که باید تمام توان را برای ایجاد خوف و رعب به کار گرفت.<ref>ربانی و دیگران، بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتارجمعی، ص۹۳.</ref>  

 

[[محمدجواد فاضل لنکرانی]] نیز بر آن است که حرمت تولید سلاح کشتارجمعی از آیات قرآن برداشت نمی‌شود. با این حال، معتقد است که به‌کارگیری این نوع از سلاح‌ها حرام است. وی آیه ۶۰ سوره انفال را از آیاتی می‌داند که در بحث تولید سلاح‌های کشتارجمعی استفاده شود.<ref>سوره انفال، آیه ۶۰؛ سوره نساء، آیه ۷۱؛ سوره توبه، آیه ۵.</ref>

 

 

 

عباسعلی عمید زنجانی برای اثبات ضرورت تشکیل سازمان اطلاعاتی در مدیریت جهاد، بعد از اشاره به سیره پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع)، به این نکته اشاره می‌کند که ایجاد سازمان اطلاعاتی مقدمه واجب است. به گفته او، اگر در آیه ۶۰ سوره انفال «قوة» به قدرت نظامی و تسلیحاتی تفسیر شود، کسب و حفاظت اطلاعات نوعی قدرت نظامی محسوب می‌شود و بنابراین از باب مقدمه واجب، وجوب خواهد بود. وی در ادامه تذکر می‌دهد که هدف غایی تشکیلات اطلاعاتی را باید در هدف‌های جهاد و دعوت جهانی اسلام پیدا کرد. او با نشان‌دادن سابقه تاریخی شبکه اطلاعاتی در اندیشه اسلامی، مشاغل «عریف» و «نقیب» را با عنوان «شبکه اطلاعاتی عریف و نقیب» شرح می‌دهد و به این نکته نیز اشاره می‌کند که به دلیل سوء استفاده خلفا و سلاطین از این افراد، در تعدادی از روایات، از این مشاغل نکوهش شده است؛ وگرنه طبق آیه ذکر شده این مشاغل ضروری جامعه اسلامی و ابزار حفظ حکومت است.<ref>عمید زنجانی، اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه، ص۱۰۳-۱۱۸.</ref>

=== جواز تجسس برای حفظ نظام اسلامی ===

رضا مظفری در [[بررسی مسئله فقهی تجسس (کتاب)|کتاب بررسی مسئله فقهی تجسس]]، هنگام واکاوی تزاحم میان حرمت تجسس و [[حفظ نظام سیاسی|وجوب حفظ نظام]]، ملاک وجوب حفظ نظام اسلامی را بر ملاک [[تجسس|حرمت تجسس]] مقدّم می‌دارد. وی در توضیح این دیدگاه، با اشاره به آرای فقیهانی که حفظ نظام را واجب شمرده‌اند (مانند شیخ طوسی، علامه حلی، شهید اول و [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]])، معتقد است، برای جواز تجسس در راستای حفظ نظام می‌توان به آیه ۶۰ سوره انفال استناد کرد؛ چراکه این آیه به صراحت بر ضرورت آمادگی برای پاسداری از جامعه اسلامی در برابر هجوم دشمنان تأکید دارد. مظفری با بررسی چندین روایت، حفظ نظام اسلامی را یکی از مهم‌ترین واجبات دانسته که فراهم‌آوردن مقدمات آن نیز واجب است؛ بنابراین، بررسی وضعیت دشمن از لحاظ نیروی انسانی، تجهیزات جنگی و برنامه‌های آنان، از جمله مقدمات اساسی حفظ نظام تلقی می‌شود.<ref>مظفری، بررسی مسئله فقهی تجسس، ص۹۴-۱۰۳.</ref>

تقویت توان‌مندی‌های نظام اسلامی و حفظ آمادگی‌های لازم در برابر دشمنان، از دلایلی است که برای مشروعیت دریافت [[مالیات]] به آن استناد شده است. بر این اساس استدلال می‌شود که طبق آیه ۶۰ سوره انفال، حکومت اسلامی برای پاسداری از نظام و جامعه‌ی اسلامی باید به‌طور مستمر توان‌مندی‌های خود را متناسب با اقتضائات زمان افزایش دهد و دستیابی به این هدف قرآنی، ایجاب می‌کند که حکومت برای تأمین هزینه‌های ضروری خود، به وضع و دریافت مالیات اقدام نماید.<ref>مخلصی، «وجوه شرعی و مالیات»، ص۲۱۰-۲۱۱.</ref>

قاسم شبان‌نیا در [[مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی (کتاب)|کتاب مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی]] با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال، استقبال از پیشنهاد صلح طرف مقابل را از اصول و فنون پیش از [[مذاکره با دشمن|مذاکره]] می‌داند که دولت اسلامی باید در موضع اقتدار آن را بپذیرد. به باور او، چنانچه طرف مقابل درخواست صلح و آشتی داشته باشد، بر اساس [[آیه ۶۱ سوره انفال|آیه ۶۱ همین سوره]]، این درخواست باید مورد توجه قرار گیرد. وی همچنین معتقد است که باید همواره مراقب فریب و نیرنگ دشمن بود و پیشنهاد صلح نباید موجب به خطر افتادن منافع دولت اسلامی شود. از سوی دیگر، ردّ پیشنهاد صلح از همان ابتدا و بدون سنجش و بررسی، ممکن است دولت اسلامی را در افکار عمومی جهانی به عنوان طرفی جنگ‌طلب نمایش دهد.<ref>شبان‌نیا، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، ص۱۰۸-۱۰۹.</ref>

 

به گفته او، شناخت دقیق طرف مذاکره، آگاهی از اهداف، مقاصد و نیات وی، و همچنین درک میزان خصومت و دشمنی طرف مقابل، از دیگر ضروریات پیش از مذاکره است. همچنین ورود به مذاکره از موضع قدرت و عزت، و نمایش اقتدار و توان نظامی پیش از آغاز گفت‌وگوها، موجب می‌شود دشمن به دنبال امتیازگیری نباشد؛ چنان‌که در آیه ۶۰ سوره انفال نیز به آن اشاره شده است. این اقتدار و استحکام به‌طور آشکار در جریان مذاکرات پیامبر اکرم(ص) در جنگ احزاب و صلح با بنی‌ضمره قابل مشاهده است.<ref>شبان‌نیا، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، ص۱۱۰-۱۱۵.</ref>

=== بایسته‌های فعالیت رسانه‌ای از منظر اسلام ===

خلیل منصوری، نویسنده [[فقه رسانه در اسلام (کتاب)|کتاب فقه رسانه در اسلام]]، درباره مشروعیت رسانه از منظر اسلام، ماهیتی ابزاری برای آن قائل است؛ ابزاری که می‌تواند با نقش‌آفرینی در آموزش و پرورش، نشر فضیلت، گسترش فلسفه دین و ترویج فرهنگ عدالت‌خواهی و ستم‌ستیزی، به‌عنوان یک ابزار کارآمد از مشروعیت شرعی برخوردار شود.<ref>منصوری، فقه رسانه در اسلام، ص۵۷-۵۸.</ref> نویسنده با اتکا به آیاتی از قرآن، مانند آیه استعداد (انفال/۶۰) و [[آیه ۱۲۲ سوره توبه|آیه نفر]]، فعالیت در جهت ایفای کارکردهای مثبت و ارزشی رسانه را از نظر فقهی، از واجبات کفایی می‌داند. به باور او، ارزش رسانه در اسلام به کارکردهایی وابسته است مانند: روشنگری افکار عمومی، پیشبرد اهداف اسلام و سبک زندگی اسلامی، تلاش برای نفی مرزبندی‌های کاذب و تفرقه‌انگیز، مبارزه با مظاهر فرهنگ استعماری و تبلیغ فرهنگ اصیل اسلامی.<ref>منصوری، فقه رسانه در اسلام، ص۶۴-۶۵.</ref>

 

[[مرتضی مطهری]] در [[اسلام و نیازهای زمان (کتاب)|کتاب اسلام و نیازهای زمان]]، اجتهاد را صرفاً یک تکنیک علمی نمی‌داند، بلکه آن را «قوه محرکه اسلام» معرفی می‌کند؛ نیرویی حیاتی که دین را در مواجهه با تحولات تاریخی و اجتماعی زنده و پویا نگه می‌دارد. از نگاه او، در جهانی که مقتضیات آن همواره در حال دگرگونی است، اجتهاد نیز باید پیوسته فعال و زمان‌آگاه باقی بماند. وی با اشاره به آرای ابن‌سینا و اقبال لاهوری، و با تأمل در آیات قرآن، بر ضرورت تداوم اجتهاد در همه ادوار تأکید می‌ورزد. مطهری برای روشن‌سازی این دیدگاه، به نمونه‌هایی از فقه ناظر به زمان اشاره می‌کند. به‌عنوان نمونه، در تفسیر فراز «وَأَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوّة» در آیه ۶۰ سوره انفال، خاطرنشان می‌کند که اگرچه آمادگی رزمی همواره مورد تأکید اسلام بوده است؛ اما مصادیق تجهیزات و امکانات نظامی به اقتضای هر دوره متفاوت است و نمی‌توان آن را محدود به ابزارهایی مانند تیراندازی یا اسب‌سواری دانست.<ref>مطهری، اسلام و نیازهای زمان، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۳.</ref>

درباره آیه ۶۰ سوره انفال، کتابی با عنوان «[[اعداد قوه‌ها؛ خوانشی از آیه ۶۰ سوره انفال (کتاب)|اعداد قوه‌ها؛ خوانشی از آیه ۶۰ سوره انفال]]»، توسط قاسم فولادی و ابوطالب شفقت به رشته تحریر درآمده و دانشگاه صنعتی امیرکبیر در سال ۱۴۰۰ش آن را منتشر کرده است. همچنین چندین مقاله درباره این آیه به رشته تحریر در آمده است که از ابعاد گوناگون به بررسی آن پرداخته‌اند؛ ازجمله «راهبرد آمادگی در برابر دشمن در خوانش آیه شصت سوره انفال» اثر حمید نگارش و زهره جمالی زواره، «ضرورت آمادگی نظامی همگانی بر اساس آیه ۶۰ سوره انفال با محوریت تفاسیر شیعه» تألیف مجتبی فائق و غلامرضا رحیمی‌پور و «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت اذا جار السلطان هانت الدولة از امام رضا(ع)» نوشته سحر کامکار و حمید روستایی.