فقه معاصر:پیشنویس آیه ۷۰ سوره اسراء: تفاوت میان نسخهها
| خط ۸: | خط ۸: | ||
=== شمول یا عدم شمول کرامت بر همه انسانها === | === شمول یا عدم شمول کرامت بر همه انسانها === | ||
بسیاری از مفسران و اندیشمندان ذیل این آیه بر این نکته تأکید کردهاند که برتری انسان بر دیگر موجودات بهمعنای برتری گوهر وجودی انسان است نه اینکه همه انسانها بر همه دیگر موجودات برتری داشته باشند؛ زیرا بسیاری آنها به دلیل کفر و گناه حتی از حیوانات نیز پستتر هستند<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۶۶۱-۶۶۲؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۲، ص۱۲۳-۱۲۴.</ref> و اینکه در آیه از واژه «کثیر» استفاده شده و این واژه برتری مطلق انسان را بر همه موجودات رد میکند.<ref>مغنیه، الکاشف، ج۵، ص۶۶-۶۷.</ref> در مقابل عدهای معتقدند که کرامت انسان بر پایه ایمان بنا نشده و ذاتی انسانهاست و شامل انسان بما هو انسان خواهد شد.<ref>علمالهدی، رسائل الشریف المرتضی، ج۲، ص ۲۳۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۱۵۶؛ باقی، «دیه در فقه حقوق بشر»، ص۲۷۵؛ ایازی، «فقه و حقوق انسان»، ص۷۵۷.</ref> | بسیاری از مفسران و اندیشمندان ذیل این آیه بر این نکته تأکید کردهاند که برتری انسان بر دیگر موجودات بهمعنای برتری گوهر وجودی انسان است نه اینکه همه انسانها بر همه دیگر موجودات برتری داشته باشند؛ زیرا بسیاری آنها به دلیل کفر و گناه حتی از حیوانات نیز پستتر هستند<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۶۶۱-۶۶۲؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۲، ص۱۲۳-۱۲۴.</ref> و اینکه در آیه از واژه «کثیر» استفاده شده و این واژه برتری مطلق انسان را بر همه موجودات رد میکند.<ref>مغنیه، الکاشف، ج۵، ص۶۶-۶۷.</ref> در مقابل عدهای معتقدند که کرامت انسان بر پایه ایمان بنا نشده و ذاتی انسانهاست و شامل انسان بما هو انسان خواهد شد.<ref>علمالهدی، رسائل الشریف المرتضی، ج۲، ص ۲۳۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۱۵۶؛ باقی، «دیه در فقه حقوق بشر»، ص۲۷۵؛ ایازی، «فقه و حقوق انسان»، ص۷۵۷.</ref> پذیرش هر کدام از این دو نظریه باعث تفاوت در صدور احکام فقهی خواهد شد. | ||
== قاعده فقهی کرامت انسان == | == قاعده فقهی کرامت انسان == | ||
آیه ۷۰ سوره اسراء مستند برخی از فقها و مفسران برای تأسیس قاعدهای فقهی بهنام کرامت انسان شده است.<ref>فضلالله، من وحی القرآن، ج۱۱، ص۱۷۸؛ صانعی، رویکردی به حقوق زنان، ص۲۱۲. ایازی، اصل کرامت انسانی به مثابه قاعدهای فقهی، ص۸۳؛ فاضل لنکرانی، فقه الاجتماع، ص۲۱-۲۳؛ جوادی آملی، «جایگاه کرامت در فرآیند استنباطات فقهی».</ref> یا اینکه آن را از اصول پیشفقهی نامیدهاند که فراتر از دیگر قواعد و احکام قرار میگیرد.<ref>محقق داماد، مکتب اجتهادی آخوند خراسانی، ص۲۱۶ و ۲۵۶.</ref> | آیه ۷۰ سوره اسراء مستند برخی از فقها و مفسران برای تأسیس قاعدهای فقهی بهنام کرامت انسان شده است.<ref>فضلالله، من وحی القرآن، ج۱۱، ص۱۷۸؛ صانعی، رویکردی به حقوق زنان، ص۲۱۲. ایازی، اصل کرامت انسانی به مثابه قاعدهای فقهی، ص۸۳؛ فاضل لنکرانی، فقه الاجتماع، ص۲۱-۲۳؛ جوادی آملی، «جایگاه کرامت در فرآیند استنباطات فقهی».</ref> یا اینکه آن را از اصول پیشفقهی نامیدهاند که فراتر از دیگر قواعد و احکام قرار میگیرد.<ref>محقق داماد، مکتب اجتهادی آخوند خراسانی، ص۲۱۶ و ۲۵۶.</ref> به گفته [[سید محمدعلی ایازی]] از پژوهشگران قرآنی، طبق این آیه میتوان به کرامت ذاتی انسان قائل شد و این کرامت ذاتی میتواند مبنای تأسیس قاعده فقهی کرامت انسان باشد که حاکم بر تمام احکام شرعی است<ref>ایازی، اصل کرامت انسانی به مثابه قاعدهای فقهی، ص۷۴.</ref> و میتواند نه تنها باعث جهتدهی به تفسیر شود بلکه در تطبیق قواعد فقهی نیز اثر خواهد داشت و بهعنوان یکی از مرجحات در تعادل و تراجیح موثر خواهد بود.<ref>ایازی، اصل کرامت انسانی به مثابه قاعدهای فقهی، ص۱۴۱-۱۵۷.</ref> پژوهشگرانی نیز معتقدند که قاعده فقهی کرامت باعث تغییر برخی استنباطهای رایج فقهی خواهد شد.<ref>ارسطا و منصوری، «کرامت انسان غیرمسلمان در اسلام»، ص۱۱۰.</ref> | ||
== کاربرد در مباحث فقهی == | == کاربرد در مباحث فقهی == | ||
| خط ۲۸: | خط ۲۸: | ||
=== عدم مشروعیت بردگی در اسلام === | === عدم مشروعیت بردگی در اسلام === | ||
محسن کدیور در کتاب حقالناس، با اشاره به این نکته که بردگی به حکم اولی امری حرام است و هیچ انسانی مطلقا قابل مملوکیت نیست، معتقد است که اسلام در زمانهای نازل شد که بردگی به شدت نافذ بود و ریشهکن کردن آن بسیار دشوار؛ به همین دلیل به مرور با این پدیده شوم به مبارزه پرداخت. به باور او طبق آیات قرآن ازجمله آیه ۷۰ سوره اسراء، میتوان به این نتیجه رسید که روح تعالیم اسلام با بردگی مخالف است.<ref>کدیور، حقالناس، ص۲۷۲-۲۷۶.</ref> | [[محسن کدیور]] در کتاب حقالناس، با اشاره به این نکته که بردگی به حکم اولی امری حرام است و هیچ انسانی مطلقا قابل مملوکیت نیست، معتقد است که اسلام در زمانهای نازل شد که بردگی به شدت نافذ بود و ریشهکن کردن آن بسیار دشوار؛ به همین دلیل به مرور با این پدیده شوم به مبارزه پرداخت. به باور او طبق آیات قرآن ازجمله آیه ۷۰ سوره اسراء، میتوان به این نتیجه رسید که روح تعالیم اسلام با بردگی مخالف است.<ref>کدیور، حقالناس، ص۲۷۲-۲۷۶.</ref> | ||
=== نسخ برخی احکام فقهی غیرمسلمانان === | |||
محسن کدیور با اعتقاد به عدم تعیین قالب از پیش تعیین شده برای همه زمانها و مکانها درباره احکام فقهی مرتبط با غیرمسلمانان به این نکته اشاره میکند که بسیاری از این احکام مانند احکام جزیه متناسب با شرایط عصر نزول بوده و این احکام با بسیاری از اصول کلی مورد تأکید قرآن از جمله کرامت ذاتی انسان مورد اشاره در آیه کرامت در تنافی است و با تغییر شرایط زمانی و مکانی این احکام نیز منسوخ خواهد شد.<ref>کدیور، حقالناس، ص۲۷۹-۳۸۶.</ref> | |||
=== تأمین اجتماعی === | |||
تأسیس سازمانهای حمایت از اقشار مختلف جامعه بهویژه اقشار آسیبپذیر از سوی دولت، ازجمله مسائل مستحدثهای است که با استناد به برخی اصول و مبانیِ فقهی و دینی بر لزوم آن تأکید شده است. محسن کدیور یکی از این اصول را مسئله کرامت ذاتی انسان میداند که در آیه ۷۰ سوره اسراء به آن اشاره شده است.<ref>کدیور، حقالناس، ص۳۸۷-۳۸۹.</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||