فقه معاصر:پیش‌نویس آیه ۷۰ سوره اسراء: تفاوت میان نسخه‌ها

'''آیه ۷۰ سوره اسراء''' از مهم‌ترین مستندات قرآنی برای اثبات کرامت ذاتی انسان است. طبق این آیه، خدا، بنی‌آدم را با اعطای نعمت‌های فراوان تکریم کرده و بر دیگر موجودات برتری داده است. مفسران در شمول این کرامت اختلاف نظر دارند: گروهی کرامت را مقید به ایمان و تقوا می‌دانند و معتقدند برخی انسان‌ها بر اثر گناه از حیوانات پست‌تر می‌شوند؛ در مقابل، عده‌ای کرامت را ذاتی و شامل همه انسان‌ها «بما هو انسان» می‌دانند، صرف‌نظر از دین و عمل آنان. پذیرش کرامت ذاتی، مبنای تأسیس [[قاعده فقهی کرامت انسان]] شده است که برخی فقها آن را فراتر از سایر قواعد و حاکم بر تمام احکام شرعی می‌دانند.  

آیه کرامت در برخی مباحث فقهی مستحدث مورد استناد فقها قرار گرفته است. [[برابری دیه]] و [[برابری قصاص|قصاص]]، مخالفت با [[شبیه‌سازی انسان]] به دلیل نقض کرامت و هویت انسان، نفی بردگی در اسلام، نسخ احکام جزیه با تغییر شرایط زمانی و مکانی، وجوب تأسیس سازمان‌های [[تأمین اجتماعی]] برای حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و مبنای مسئولیت اجتماعی و برابری انسان‌ها در حقوق اساسی ازجمله این مسائل است. آیه کرامت از اصول پیش‌فقهی و از مرجحات در تعادل و تراجیح احکام شرعی به شمار رفته است.

بسیاری از مفسران و اندیشمندان ذیل این آیه بر این نکته تأکید کرده‌اند که برتری انسان بر دیگر موجودات به‌معنای برتری گوهر وجودی انسان است نه اینکه همه انسان‌ها بر همه دیگر موجودات برتری داشته باشند؛ زیرا بسیاری آنها به دلیل کفر و گناه حتی از حیوانات نیز پست‌تر هستند<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۶۶۱-۶۶۲؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۲، ص۱۲۳-۱۲۴.</ref> و اینکه در آیه از واژه «کثیر» استفاده شده و این واژه برتری مطلق انسان را بر همه موجودات رد می‌کند.<ref>مغنیه، الکاشف، ج۵، ص۶۶-۶۷.</ref> در مقابل عده‌ای معتقدند که کرامت انسان بر پایه ایمان بنا نشده و ذاتی انسان‌هاست و شامل انسان بما هو انسان خواهد شد.<ref>علم‌الهدی، رسائل الشریف المرتضی، ج۲، ص ۲۳۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۱۵۶؛ باقی، «دیه در فقه حقوق بشر»، ص۲۷۵؛ ایازی، «فقه و حقوق انسان»، ص۷۵۷؛ سبحانی‌نیا، «کرامت اقتضایی انسان در بوتة نقد»، ص۱۳۲.</ref> پذیرش هر کدام از این دو نظریه باعث تفاوت در صدور احکام فقهی درباره انسان خواهد شد.

آیه ۷۰ سوره اسراء مستند برخی از فقها و مفسران برای تأسیس قاعده‌ای فقهی به‌نام کرامت انسان شده است.<ref>فضل‌الله، من وحی القرآن، ج۱۱، ص۱۷۸؛ صانعی، رویکردی به حقوق زنان، ص۲۱۲. ایازی، اصل کرامت انسانی به مثابه قاعده‌ای فقهی، ص۸۳؛ فاضل لنکرانی، فقه الاجتماع، ص۲۱-۲۳؛ جوادی آملی، «جایگاه کرامت در فرآیند استنباطات فقهی».</ref> یا اینکه آن را از اصول پیش‌فقهی نامیده‌اند که فراتر از دیگر قواعد و احکام قرار می‌گیرد.<ref>محقق داماد، مکتب اجتهادی آخوند خراسانی، ص۲۱۶ و ۲۵۶.</ref> به گفته [[سید محمدعلی ایازی]] از پژوهشگران قرآنی، طبق این آیه می‌توان به کرامت ذاتی انسان قائل شد و این کرامت ذاتی می‌تواند مبنای تأسیس قاعده فقهی کرامت انسان باشد که حاکم بر تمام احکام شرعی است.<ref>ایازی، اصل کرامت انسانی به مثابه قاعده‌ای فقهی، ص۷۴.</ref> پذیرش قاعده فقهی کرامت نه تنها باعث جهت‌دهی به تفسیر می‌شود بلکه در تطبیق قواعد فقهی نیز اثر خواهد داشت و به‌عنوان یکی از مرجحات در تعادل و تراجیح موثر خواهد بود.<ref>ایازی، اصل کرامت انسانی به مثابه قاعده‌ای فقهی، ص۱۴۱-۱۵۷.</ref> پژوهشگرانی نیز معتقدند که قاعده فقهی کرامت باعث تغییر برخی استنباط‌های رایج فقهی خواهد شد.<ref>ارسطا و منصوری، «کرامت انسان غیرمسلمان در اسلام»، ص۱۱۰؛ حقیقت‌پور و ناصری، «جایگاه کرامت انسان در فرآیند استنباط احکام»، ص۳۲-۳۳.</ref>

مخالفان [[شبیه‌سازی انسان]] با استناد به آیه کرامت انسان معتقدند که کرامت انسان از مهم‌ترین ویژگی‌هایی است که خدا به انسان داده است و با شبیه‌سازی این کرامت در معرض از بین رفتن قرار می‌گیرد. ازجمله این فقها می‌توان به [[ناصر مکارم شیرازی]] اشاره کرد که معتقد است انسان به وجود آمده از طریق شبیه‌سازی، انسانی بی‌هویت و در نتیجه بدون کرامت است. البته در مقابل این اشکال جواب داده شده است که کرامت انسان وابسته به اخلاق و شخصیت انسان است نه در نتیجه تولد او.<ref>میراحمدی، بررسی حکم تکلیفی و وضعی شبیه‌سازی انسان، ص۱۱۳-۱۱۷.</ref>

=== نسخ برخی احکام فقهی غیرمسلمانان ===

تأسیس سازمان‌های حمایت از اقشار مختلف جامعه به‌ویژه اقشار آسیب‌پذیر از سوی دولت، ازجمله مسائل مستحدثه‌ای است که با استناد به برخی اصول و مبانیِ فقهی و دینی بر لزوم آن تأکید شده است. محسن کدیور یکی از این اصول را مسئله کرامت ذاتی انسان می‌داند که در آیه ۷۰ سوره اسراء به آن اشاره شده است.<ref>کدیور، حق‌الناس، ص۳۸۷-۳۸۹.</ref>