فقه و عقل (کتاب): تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۷۷: | خط ۷۷: | ||
===کاربرد مجموعه شریعت و مقاصد آن در استنباط=== | ===کاربرد مجموعه شریعت و مقاصد آن در استنباط=== | ||
کتاب فقه و عقل در دو بخش مجزا، که بیش از نیمی از اثر را به خود اختصاص داده است، کاربرد عقل را میآورد تا کاربردهای استقلالی و غیراستقلالی عقل را | کتاب فقه و عقل در دو بخش مجزا، که بیش از نیمی از اثر را به خود اختصاص داده است، کاربرد عقل را میآورد تا کاربردهای استقلالی و غیراستقلالی عقل را برای توسعه بهکارگیری عقل در استنباط و توانایی حل مسائل نوپیدای فقهی مشخص سازد. | ||
ابوالقاسم علیدوست در مقالهای دیگر نیز استفادههای ممکن از عقل را ارزشگذاری کرده و گفته است کاربرد ممدوح عقل همان کشف مناطهای احکام است و کاربرد دیگر، مصلحتسنجیهای بیضابطه و ناپسندی است که در اهل سنت به آن استصلاح میگویند. بنا بر کتاب فقه و عقل، اهمیت [[مقاصد شریعت]] در استنباط احکام انکارنشدنی است، اما در کشف مقاصد شریعت و مناط احکام باید از عقل بهصورت ضابطهمند استفاده کرد، یعنی با توجه به نصوص مبیّن مقاصد در کتب و سنت به مقاصد و مناطها دست یافت.<ref>علیدوست، [http://a-alidoost.ir/persian/articles/22815 «ظرفیتهای فقه در رویارویی با مسائل دنیای معاصر»].</ref> | [[ابوالقاسم علیدوست]] در مقالهای دیگر نیز استفادههای ممکن از عقل را ارزشگذاری کرده و گفته است کاربرد ممدوح عقل همان کشف مناطهای احکام است و کاربرد دیگر، مصلحتسنجیهای بیضابطه و ناپسندی است که در اهل سنت به آن استصلاح میگویند. بنا بر کتاب فقه و عقل، اهمیت [[مقاصد شریعت]] در استنباط احکام انکارنشدنی است، اما در کشف مقاصد شریعت و مناط احکام باید از عقل بهصورت ضابطهمند استفاده کرد، یعنی با توجه به نصوص مبیّن مقاصد در کتب و سنت به مقاصد و مناطها دست یافت.<ref>علیدوست، [http://a-alidoost.ir/persian/articles/22815 «ظرفیتهای فقه در رویارویی با مسائل دنیای معاصر»].</ref> | ||
====ضرورت آشنایی با مقاصد شریعت==== | ====ضرورت آشنایی با مقاصد شریعت==== | ||
بر اساس متن کتاب، آشنایی فقیه با مقاصد شریعت ضروری است و فقیه نباید اهداف و مقاصد شریعت را در استنباط احکام از ادله نادیده بگیرد و ادله را با غفلت از آن بررسی کند؛ لذا اجتهاد افزون بر مقدماتی مانند آشنایی با ادبیات عرب، رجال و اصول، مقدماتی کلامی همچون شناخت حقیقت انسان از منظر دین، انتظار دین از بشر، معرفت جوهره و مجموعه دین و آگاهی به مقصد شریعت را نیاز دارد و بیتوجهی به این | بر اساس متن کتاب، آشنایی فقیه با مقاصد شریعت ضروری است و فقیه نباید اهداف و مقاصد شریعت را در استنباط احکام از ادله نادیده بگیرد و ادله را با غفلت از آن بررسی کند؛ لذا اجتهاد افزون بر مقدماتی مانند آشنایی با ادبیات عرب، رجال و اصول، مقدماتی کلامی همچون شناخت حقیقت انسان از منظر دین، انتظار دین از بشر، معرفت جوهره و مجموعه دین و آگاهی به مقصد شریعت را نیاز دارد و بیتوجهی به این موارد موجب غیرشرعی شدن فتوا میشود(ص۱۷). | ||
====نتایج توجه به اهداف شریعت==== | ====نتایج توجه به اهداف شریعت==== | ||
کتاب در بخش کاربرد استقلالی عقل در استنباط احکام شرع، شواهدی از نصوص قرآنی و روایی اقامه کرده است تا روشن سازد توجه به اهداف و مقاصد شریعت تا چه اندازه مهم است؛ از جمله: | کتاب در بخش کاربرد استقلالی عقل در استنباط احکام شرع، شواهدی از نصوص قرآنی و روایی اقامه کرده است تا روشن سازد که توجه به اهداف و مقاصد شریعت تا چه اندازه مهم است؛ از جمله: | ||
* اموال یتیمان: [[ابوالقاسم علیدوست]] با اشاره به نزول آیات ۱۰ سوره نساء و ۱۵۲ سوره انعام | * اموال یتیمان: [[ابوالقاسم علیدوست]] با اشاره به نزول آیات [[آیه ۱۰ سوره نساء|۱۰ سوره نساء]] و [[آیه ۱۵۲ سوره انعام|۱۵۲ سوره انعام]] درباره نهی از دست بردن در اموال یتیم، به رفتار برخی از مسلمانان اشاره کرده است که پس از نزول این آیات با انگیزه فرار از مسئولیت سرپرستی ایتام، خوراک و غذای آنان را از زندگی خود جدا کردند و همین امر موجب نزول [[آیه ۲۲۰ سوره بقره]] شد. بر اساس این آیه، اراده خداوند بر آن قرار گرفته که سرپرستی ایتام و اموال آنان به بهترین شکل انجام شود. بر این اساس، خداوند رعایت مصالح ایتام را لازم میشمرد، اما این احتیاط هرگز نباید منجر به سست شدن انگیزه سرپرستان شود. بنابراین آیات مذکور حاکی از آن هستند که قرآن کریم هم به روح و حقیقت حکم، یعنی فریضه سرپرستی ایتام، توجه کرده است و هم به مجموعه شریعت و احکام. به باور علیدوست، بیتوجهی به رعایت همزمان دو وجه مذکور میتواند به صدور احکامی سختگیرانه و تکلفآمیز منجر شود. | ||
====تقسیمبندی نصوص دینی==== | ====تقسیمبندی نصوص دینی==== | ||
ابوالقاسم علیدوست در کتاب فقه و عقل، نصوص دینی، یعنی آیات قرآن و روایات | ابوالقاسم علیدوست در کتاب فقه و عقل، نصوص دینی، یعنی آیات قرآن و روایات معصومان، را به دو بخش احکام شرعی و نیز مقاصد و حکمتها تقسیم کرده است: | ||
#احکام: نصوصى که بیانگر شریعت | #احکام: نصوصى که بیانگر شریعت هستند و حکم وضعى یا تکلیفى را روشن میکنند؛ | ||
#مقاصد کلی شریعت و حکمت احکام: نصوصی که بیانگر حکم و قانون | #مقاصد کلی شریعت و حکمت احکام: نصوصی که بیانگر حکم و قانون نیستند، بلکه مقاصد کلى شریعت یا حکمت حکمى را بیان میکنند.<ref>علیدوست، [http://a-alidoost.ir/persian/articles/22342 «فقه و مقاصد شریعت»].</ref> | ||
==مدعاها و دلایل== | ==مدعاها و دلایل== | ||
===لزوم توجه همزمان به هر دو کاربرد عقل در استنباط=== | ===لزوم توجه همزمان به هر دو کاربرد عقل در استنباط=== | ||
بر اساس آنچه در کتاب فقه و عقل آمده است، در تقسیمی کلی میتوان کاربرد عقل در استنباط حکم را به دو دسته استقلالی و غیراستقلالی تقسیم کرد: | بر اساس آنچه در کتاب فقه و عقل آمده است، در تقسیمی کلی میتوان کاربرد عقل در استنباط حکم را به دو دسته استقلالی و غیراستقلالی تقسیم کرد: | ||
* استقلالی: | * استقلالی: عقل منبعی مستقل از قرآن و حدیث است و هرگاه بهطور قطعی و حتمی حکمی را مصلحت دید، میتوان آن را واجب شرعی دانست و در مقابل، با تشخیص مفسده قطعی عقل، آن را حرام شرعی اعلام کرد؛ | ||
* غیراستقلالی: | * غیراستقلالی: عقل در خدمت دیگر منابع بوده، ابزاری است که میتوان به کمک آن حکم شرعی را از منابعی چون قرآن و حدیث استنتاج کرد؛ برای مثال فقیه در مواجهه با «أقیموا الصلاة» از عقل خویش کمک میگیرد و وجوب شرعی نماز را از ظهور صیغه امر در وجوب و حجیت ظواهر به دست میآورد(ص۲۴-۲۵). | ||
===مخالفت با تبعیت همه احکام از مصالح و مفاسد واقعی=== | ===مخالفت با تبعیت همه احکام از مصالح و مفاسد واقعی=== | ||
به باور علیدوست در کتاب فقه و عقل، بررسی مسئله تبعیت احکام از مصالح و مفاسد | به باور علیدوست در کتاب فقه و عقل، بررسی مسئله [[تبعیت احکام از مصالح و مفاسد]] واقعی از نظر عقل چندان مشکل نیست؛ زیرا عقل مسلّم میداند که دین و شریعت اهداف مقدس و واقعی دارند که در قالب [[مصلحت]] و مفسده قابل مشاهده است، با این حال قبل از تعلق حکم به یک امر، لازم نیست مصلحت یا مفسدهای در آن وجود داشته باشد، چراکه ممکن است مصلحت فقط در تشریع حکم باشد(ص۱۰۶-۱۰۷). | ||
====دلایل و شواهد قاعده تبعیت احکام از مصالح و مفاسد واقعی==== | ====دلایل و شواهد قاعده تبعیت احکام از مصالح و مفاسد واقعی==== | ||
علیدوست در کتاب فقه و عقل، ضمن بیان مواردی از آیات قرآن و روایات معصومان | علیدوست در کتاب فقه و عقل، ضمن بیان مواردی از آیات قرآن و روایات معصومان برای تأیید تبعیت احکام از مصالح و مفاسد واقعی، شواهدی نیز علیه آن بیان کرده است. از این میان بر اساس قرآن کریم، تشریع نماز مبتنی بر مصلحتی واقعی و در جهت بازدارندگی از انجام امور زشت و ناپسند است و در مقابل، دلیل تحریم برخی غذاها بر یهودیان، تنبیه آنان به دلیل کارهای ناپسندشان بوده است، نه وجود مفسدهای در خوردن آن غذاها. وی همچنین به روایتی از امام صادق(ع) استناد کرده است که بر اساس آن، هر چه خداوند از آن نهی کرده یا به آن امر کرده دارای امتحانی الهی است(ص۱۰۸-۱۱۱). | ||
====تبیین معنای تبعیت احکام از مصالح و مفاسد==== | ====تبیین معنای تبعیت احکام از مصالح و مفاسد==== | ||