فقه معاصر:پیش‌نویس آیه ۱۹۵ سوره بقره

انفاق در راه خدا عامل نجات از هلاکت

آیه ۱۹۵ سوره بقره را که با نام آیه تهلکه نیز شناخته می‌شود، تکمیل کننده آیات قبل درباره جهاد دانسته‌اند. به گفته مفسران، در ابتدای آیه، خداوند برای اقامه جهاد در راه خدا، به بندگانش دستور به انفاق مال می‌دهد و در صورت سرپیچی، آن را سقوط به ورطه نابودی با دست خویش معرفی می‌کند؛ زیرا عدم انفاق در راه جهاد، باعث تضعیف قدرت مسلمانان می‌شود.

متن و ترجمه

«وَأَنفِقُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَلَا تُلۡقُواْ بِأَيۡدِيكُمۡ إِلَى ٱلتَّهۡلُكَةِ وَأَحۡسِنُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ»

«و در راه خدا انفاق كنيد و [با ترك اين كار پسنديده، يا هزينه كردن مال در راه نامشروع] خود را به هلاكت نيندازيد، و نيكى كنيد كه يقيناً خدا نيكوكاران را دوست دارد.»

واژگان مورد استناد در آیه

آیه تهلکه از سه فراز تشکیل شده که مورد استناد فقها واقع شده است.

وَأَنفِقُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ

این بخش از آیه را درباره لزوم انفاق در امر جهاد دانسته‌اند؛ زیرا به همان اندازه که در جهاد نیاز به مردان جنگجو و کارآزموده است نیاز به اموال و ثروت است و اگرچه عامل تعیین‌کننده در جهاد سربازان هستند ولی بدون تجهیزات کافی کاری از او ساخته نیست. بر این اساس گفته شده عدم انفاق باعث شکست مسلمانان خواهد شد و بنابراین واجب است که برای مسئله جهاد انفاق صورت گیرد. البته برخی از مفسران نیز انفاق را در این آیه مطلق گرفته و منحصر به امر جهاد ندانسته‌اند.

وَلَا تُلۡقُواْ بِأَيۡدِيكُمۡ إِلَى ٱلتَّهۡلُكَةِ

در تفسیر نمونه آمده است که فراز «وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ» هرچند درباره عدم ترک انفاق برای جهاد نازل شده؛ امّا مفهوم گسترده‌ای دارد و موارد دیگری را نیز شامل می‌شود، ازجمله اینکه انسان حق ندارد بدون پیش‌بینی‌های لازم از مسیر‌های خطرناک بگذرد و یا بدون برنامه‌ریزی وارد جنگ شود.

پژوهشگران فقهی درباره واژه تهلکه در آیه به این نکته اشاره کرده‌اند مفهوم تهلکه در آیه به موارد خاصی مانند جهاد اختصاص ندارد و اگر عرف انجام عملی را افتادن در هلاکت بداند نباید آن را مرتکب شد و گمان شخص در این موارد معیار نیست. همچنین گفته شده اگر خوف عرفی از هلاکت در انجام کاری وجود داشته باشد دیگر مکلف نمی‌تواند با بیان اینکه من ترسی از انجام این کار ندارم، مرتکب انجام آن کار شود.

وَأَحۡسِنُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُحۡسِنِينَ

در ادامه آیه، خداوند بندگانش را به احسان تشویق می‌کند. به اعتقاد علامه طباطبایی منظور از احسان، خودداری از جهاد و مهربانی با دشمنان نیست؛ بلکه منظور این است که هر عملی را به بهترین شکل انجام دهند. اگر در حال جنگ هستند به بهترین شکل با دشمنان بجنگند و اگر در حال صلح هستند به بهترین شکل صلح کنند.

کاربرد در مباحث فقهی

آیه ۱۹۵ سوره بقره در چندین مسئله فقهی ازجمله در مسائل نظامی و مسائل پزشکی مورد استناد واقع شده است.

احتیاط شرعی

برخی فقها با استناد به جمله «ولَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ»، درصدد اثبات وجوب احتیاط شرعی هستند. به این معنا، عملی که احتمال حرمت آن وجود دارد، مصداق افتادن در هلاکت و نابودی است و باید ترک شود. شیخ انصاری و برخی دیگر از فقها، چنین برداشتی از آیه را رد می‌کند و آن را مصداق شبهه موضوعیه دانسته است (که معلوم نیست آیا ترک احتیاط در این‌گونه موارد مصداق انداختن خویش در تهلکه است یا خیر؟) و اینکه به اتفاق همگان اجتناب در شبهه موضوعیه لازم نیست.

فرار از جهاد

طبق آنچه در تفسیر نمونه آمده، برخی برای فرار از جهاد، به عبارت «ولَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ» استناد کرده و هرگونه جهاد ابتدایی را به هلاکت انداختن نفس دانسته‌اند و حتی قیام امام حسین(ع) را نیز مصداق آن شمرده‌اند. عده‌ای از فقها نیز بر آن شده‌اند که با استناد به این آیه می‌توان به وجوب آتش‌بس قائل شد.

در پاسخ به این مسئله گفته شده «تَهْلُکَه» با شهادت تفاوت دارد. تهلکه به معنای مرگ بی‌دلیل است، در حالی که شهادت به‌معنای کشته شدن در راه هدف است و اینکه آیه محدود به گناهانی مانند خودکشی است که هلاکت بر آن صادق است. همچنین گفته شده القای نفس در هلاکت مربوط به جایی است که هدفی بالاتر از جان وجود نداشته باشد وگرنه باید جان را فدای حفظ آن هدف کرد مانند حفظ دین و مذهب، همانگونه که امام حسین(ع) و یارانش چنین کردند.

به باور صاحب جواهر نیز مبارزه کردن مسلمان ضعیف با دشمنی که درخواست مبارزه در میدان نبرد کرده است، مصداق انداختن خویش در تهلکه نیست و آن را مصداق شهادت برشمرده است؛ البته علامه حلی در قواعد آن را حرام دانسته است.

سلاح‌های هسته‌ای

برخی از فقهای اهل سنت معتقدند در صورتی که دشمن دارای سلاح‌های هسته‌ای باشد، عدم تجهیز مسلمانان به این نوع تجهیزات، باعث وهن و تضعیف اسلام و مسلمانان خواهد شد، بنابراین بر اساس تعدادی از آیات قرآن ازجمله آیه اعتداء، اعداد قوه و همچنین آیه تهلکه، باید به سمت دسترسی به این گونه از تسلیحات رفت.

جواز عملیات استشهادی

در کتاب دفاع پیش‌دستانه به راه‌های مختلف این نوع دفاع از جمله عملیات استشهادی پرداخته شده است. نویسنده کتاب، با این اعتقاد که دفاع از کشور اسلامی مهم‌تر از حفظ جان است، عملیات استشهادی را جایز می‌شمارد. به گفته او، حتی اگر عملیات استشهادی نوعی خودکشی باشد، از آنجا که واجب اهمّ (ضربه‌زدن به دشمنان اسلام و دفاع از سرزمین‌ اسلامی) بر آن توقف دارد، انجام آن جایز و لازم خواهد بود. به گزارش نویسنده، سید محمدحسین فضل‌الله که عملیات استشهادی را جایز می‌داند، از ادله عدم جواز آن پاسخ داده است؛ از جمله این ادله استدلال به آیه ۱۹۵ سوره بقره است که فضل‌الله آن را مربوط به امور شخصی دانسته و شامل عملیات استشهادی نمی‌داند.

دفاع مشروع

جواز اعمال قدرت در برابر خطر نامشروع که از آن به دفاع مشروع نام برده می‌شود، به دلائل مختلفی مستند شده است. در کتاب دفاع مشروع در فقه اسلامی، به دلائل مختلف جواز این نوع از دفاع پرداخته شده است ازجمله آیه تهلکه که در صورت عدم انفاق در راه دفاع، جان و مال و ناموس انسان به خطر خواهد افتاد.

لزوم ترک زیارت امام حسین در صورت خطر جانی

پژوهشگران دینی در مقام جمع بین روایات فراوان درباره زیارت امام حسین(ع) حتی در صورت وجود خطر و آیه تهلکه، به این نکته اشاره کرده‌اند که این زیارت اگر با خطر غیر جانی همراه باشد انجام آن مانعی ندارد و حتی در روایات آن را مستحب دانست‌اند، ولی اگر خطر جانی برای زائر در پی داشته باشد، آیه تهلکه بر روایات مقدم می‌شود و باید از زیارت اجتناب شود.

پرهیز و پیشگیری از بیماری‌ها

پیشگیری و پرهیز از بیماری‌ها به‌ویژه در بیماری‌ها مسری را از مصادیق آیه تهلکه دانسته‌اند. بر این اساس گفته شده که حفظ نفس از پیشامدهای خطرناک واجب است و بیماری نیز از جمله پیشامدهای خطرناک و مضر برای انسان است که به تصریح آیه باید با رعایت بهداشت و مسائل پزشکی از بیماری و به‌ویژه بیماری‌های واگیردار پیشگیری کرد.

تغییر جنسیت

یدالله دوزدوزانی از مراجع تقلید شیعه با استناد به آیه تهلکه معتقد بر حرمت تغییر جنسیت است. از نظر او امکان کاربست این آیه در بحث تغییر جنسیت بر اساس معنای تأکیدی برای «باء» ممکن خواهد بود. به نظر او، کلمه «ید» به‌معنای قدرت و استطاعت است، و در نتیجه معنای آیه چنین خواهد بود: «قوای خودتان را هدر ندهید و فاسد و ضایع نسازید». مؤلف با اشاره به «قاعده مخصص نبودن مورد»، اختصاص آیه به بحث جهاد و نهی از به هلاکت انداختن قوای اجتماعی را کنار می‌گذرد و آن را شامل ضایع نمودن اعضای بدن نیز می‌داند. در نهایت از نظر او این آیه علاوه بر حرمت تغییر جنسیت، بر حرمت اعمالی نظیر عقیم‌سازی نیز دلالت می‌کند و کسی حق ندارد کاری کند که قوا یا اعضای اصلی بدنش از بین برود.

در مقابل، سید اصغر ناظم‌زاده قمی از فقهای معاصر معتقد است که آیه هیچ دلالتی بر حرمت تغییر جنسیت یا لطمه زدن به بدن ندارد. وی دو معنا برای آیه مطرح می‌کند: نخست این‌که مراد نهی از القای در هلاکت به قرینه صدر و ذیل آیه، نهی از ترک انفاق در راه خدا است و معنای دوم، هشدار درباره اسراف در انفاق است که می‌تواند موجب فقر و مشکلات اقتصادی برای خانواده شود؛ بنابراین نمی‌توان از این آیه بر حرمت تغییر جنسیت استفاده کرد.

اهدای عضو

نویسنده کتاب مبانی فقهی اهدای عضو به دو دیدگاه درباره سلطه مطلق و سلطه محدود انسان بر تصرفات در بدن خود اشاره می‌کند. او برای اثبات محدودیت تسلط انسان بر تصرف در بدن خود به آیه ۱۹۵ سوره بقره استدلال کرده است. او همچنین به روایاتی ذیل این آیه اشاره می‌کند که به انسان اجازه می‌دهند فقط در صورت ضرورت و نیاز، در بدن خود تصرف کند؛ ازجمله روایتی از امام رضا (ع) را در مورد پذیرش ولایتعهدی به خاطر جلوگیری از هلاکت نفس نقل می‌کند و ادعا می‌کند که روایت به صراحت بیان می‌کند که انسان به طور کلی حق ندارد به نفس خود ضرر برساند، مگر در موارد اکراه و اضطرار که جان یا حیثیت او در معرض خطر جدی قرار می‌گیرد.

پیوند اعضا

پیوند اعضای اصلی انسان زنده به دیگری چون باعث مرگ اهدا کننده می‌شود با استناد به آیه تهلکه، حرام دانسته شده است، ولی پیوند اعضای غیر اصلی که قابلیت ترمیم و جبران دارد را جایز دانسته‌اند.

حرمت عقیم‌سازی

اصلی‌ترین روش پیشگیری از بارداری را بستن لوله‌های زنان و مردان معرفی کرده‌اند. سید محسن مرتضوی در کتاب پیشگیری از بارداری و سقط‌درمانی در آیینه فقه، بیان می‌کند که اگر بستن لوله‌ها به‌عنوان روشی موقتی و بدون مقدمات حرامی همچون لمس و نگاه نامحرم انجام شود، اشکالی ندارد، اما متخصصان معتقدند این روش باعث عقیم شدن دائمی زن و شوهر می‌شود و بنابراین حرام است. مرتضوی و برخی دیگر از پژوهشگران فقهی برای اثبات حرمت بستن لوله‌های زنان و مردان به آیات و روایات مختلفی از جمله آیه تهلکه استناد کرده است. آنان معتقدند بستن لوله‌های باروری، مصداق عقیم‌سازی است و استفاده از آن را برای زنان و مردان حرام می‌دانند.

سرمازیستی

جواز یا عدم جواز سرمازیستی مورد اختلاف فقها واقع شده است. برخی از فقها با استناد به آیه تهلکه معتقدند که اقدام به کارهایی که جان انسان را به خطر بیندازد حرام است و سرمازیستی نیز چون باعث به خطر افتادن جان انسان و هلاکت او می‌شود، حرام است و مشمول نهی موجود در آیه است. البته در مقابل، استدلال شده است که استناد قطعی به آیه ممکن نیست زیرا به باور آنها بیماری که مرگ خود را قطعی می‌داند با انتخاب سرمازیستی درصدد نجات جان خود از هلاکت قطعی است نه اینکه خود را به هلاکت بیندازد.

اتانازی

فقهای شیعه و اهل سنت اتانازی و به‌ویژه اتانازی غیرمستقیم که بیمار خود برای رهایی از بیماری اقدام به خوردن داروهایی می‌کند که به مرگ او ختم می‌شود را خودکشی دانسته و بر اساس ادله مختلفی ازجمله آیه تهلکه آن را حرام می‌دانند.

امداد و نجات

وجوب امدادرسانی و نجات جان انسان‌ها از وضعیت‌های پرخطر به ادله مختلفی مستند شده است. نویسنده کتاب فقه امداد و نجات، برای مستندسازی فعالیت‌های امدادی به آیاتی استناد می‌کند که بر وجوب حفظ جان تأکید دارند که ازجمله این آیات می‌توان به آیه ۱۹۵ سوره بقره اشاره کرد. نویسنده بر طبق این آیه استدلال می‌کند که اولا در معرض خطر قرار دادن جان و حضور در وضعیت‌های خطرناک دارای اشکال است و ثانیا نجات دادن دیگر انسان‌ها از چنین وضعیت‌های خطرناکی نیز واجب است.

چالش تزاحم امداد و نجات با حفظ جان امدادگران در وضعیت‌های خیلی خطرناک، ازجمله مسائل مبتلابه فعالیت‌های امدادی است. درباره این چالش گفته شده در صورتی که نجات‌گران تجهیزات کافی برای امداد داشته باشند و خطر جانی آنان را تهدید نکند، مکلف به امداد و نجات هستند، ولی در صورتی که تجهیزات کافی نباشد یا وضعیت چنان پرخطر باشد که جان امدادگر را به خطر می‌اندازد، بر اساس آیه تهلکه امدادگران نباید به دست به اقدام بزنند.

استعمال دخانیات

برخی از فقهای شیعه و اهل‌سنت با استناد به آیه تهلکه معتقدند که استعمال دخانیات چون باعث عارض شدن بسیاری از بیماری‌های می‌شود، به نوعی افکندن خود در هلاکت است و طبق آیه تهلکه خدا از آن نهی کرده است؛ بنابراین استعمال دخانیات حرام است.

منابع

• آقاباقری، محمدجواد، دفاع پیش‌دستانه، تهران، دانشگاه امام صادق(ع)، ۱۳۹۳ش.
• انصاری، مرتضی، فرائد الأصول، قم، مجمع الفکر الإسلامی، ۱۴۱۹ق.
• بهشتی، ابراهیم، دفاع مشروع در فقه اسلامی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۳۹۱ش.
• تبریزیان، عباس، «پیوند اعضا»، در کتاب فقه پزشکی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۴ش.
• جمعی از نویسندگان، «آیه تهلکه»، مندرج در فرهنگ‌نامه علوم قرآن، قم، انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۴ش.
• دوزدوزانی، یدالله، تغییر جنسیت آری یا نه؟، قم، نشر آثار امین، ۱۳۸۷ش.
• رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
• رضایی، مریم، مبانی فقهی اهدای عضو، تهران، نشر بیکران دانش، ۱۳۹۵ش.
• شبیری، سید جواد، «ادله احتیاط»، درس خارج اصول، مندرج در سایت مدرسه فقاهت، تاریخ درج ۲۱ آذر ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
• صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، بیروت، ۱۴۰۴ق.
• صفائی‌راد، محمدجواد، «بررسی روایات ترغیب به زیارت سید الشهداء در صورت خوف و خطر جانی»، پژوهشنامه حج و زیارت، شماره ۱۹، ۱۴۰۱ش.
• طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۸ق.
• طیار، عبدالله بن محمد و دیگران، الفقه المیسر، ریاض، بی‌نا، ۱۴۳۳ق.
• عباسی خراسانی، هادی، «عدم قرنطیه مصداق القای در تهلکه»، درس خارج فقه، مندرج در سایت مدرسه فقاهت، تاریخ درج ۱ تیر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• عزیزاللهی، حجت، «جستاری در قلمرو ایثار در نسبت با مقتضیات قاعده لاضرر»، دوفصلنامه مطالعات فقه امامیه، شماره ۱۵، ۱۳۹۹ش.
• عقیق، احمد بن محمد، الاحكام الفقهیة المتعلقة بالتدخین، ریاض، دار المیمان، بی‌تا.
• علیزاده مقدم، محمدرضا، فقه امداد و نجات؛ مبانی و چالش‌ها، مشهد، حوزه علمیه خراسان، ۱۴۰۲ش.
• علیزاده، محمدرضا و مجتبی الهی خراسانی، «امداد و نجات در موقعیت پرمخاطره و بیماری‌های واگیردار»، دوفصلنامه آموزه‌های فقه مدنی، شماره ۲۷، ۱۴۰۲ش.
• العماری، کلثوم؛ بن حمی، سعیده، القتل الرحیم: دراسة مقارنة بین الشریعة الاسلامیة و القانون الوضعی، الجزایر، وزارة التعلیم العالی و البحث العلمی، ۲۰۱۲م.
• عمید زنجانی، عباسعلی، اصول و مقررات حاکم بر مخاصمات مسلحانه، تهران، نشر امیرکبیر، ۱۳۸۵ش.
• قاسمی، محمدحسن و محمد امامی و مژگان ضیائی، «تحلیل تفسیری فقهی شرطیت خوف نوعی در حرمت القاء در آیه تهلکه»، دوفصلنامه آموزه‌های قرآنی، شماره ۳۷، ۱۴۰۲ش.
• قاسمی، محمدعلی، آیات فقه پزشکی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۳۹۹ش.
• قاسمی، محمدعلی، دانشنامه فقه پزشکی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۳۹۵ش.
• متقیان تبریزی، محمد، «نسبت‌سنجی آیه «لاتُلقوا بِأَیدیکم اِلَی التَّهلُکَه» با ادله وجوب جهاد»، مندرج در سایت اجتهاد، تاریخ درج ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش، تاریخ بازدید ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد، قم، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۱ق.
• مرتضوی، سید محسن، پیشگیری از بارداری و سقط‌درمانی در آیینه فقه، مشهد، حوزه علمیه خراسان، ۱۳۹۹ش.
• مغنیه، محمدجو.اد، التفسیر المبین، قم، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۵ق.
• مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، قم، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.
• ناظم‌زاده قمی، سید اصغر، تغییر جنسیت و دوجنسی‌ها از نگاه فقه، قم، بوستان کتاب، ۱۴۰۱ش.
• نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، تحقیق عباس قوچانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۳۶۲ش.
• هاشمی، معصومه سادات، پیوند اعضا از دیدگاه فقه، مشهد، نسیم رضوان، ۱۳۹۴ش.
• یسن عبداللطیف، عبدالحلیم محمد، السلاح النووی: دراسة مقارنة بین الفقه الإسلامی و القانون الدولی، مجله الدرایة، دوره ۱۵، شماره ۵، ۲۰۱۵م.