فقه معاصر:پیشنویس آیه ۱۹۵ سوره بقره: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۴۸: | خط ۴۸: | ||
=== لزوم ترک زیارت امام حسین در صورت خطر جانی === | === لزوم ترک زیارت امام حسین در صورت خطر جانی === | ||
پژوهشگران دینی در مقام جمع بین روایات فراوان درباره زیارت امام حسین(ع) حتی در صورت وجود خطر و آیه تهلکه، به این نکته اشاره کردهاند که این زیارت اگر با | پژوهشگران دینی در مقام جمع بین روایات فراوان درباره زیارت امام حسین(ع) حتی در صورت وجود خطر و آیه تهلکه، به این نکته اشاره کردهاند که این زیارت اگر با خطرهای غیرجانی همراه باشد انجام آن مانعی ندارد و حتی در روایات آن را مستحب دانستهاند، ولی اگر خطر جانی برای زائر در پی داشته باشد، آیه تهلکه بر روایات مقدم میشود و باید از این نوع زیارت اجتناب شود.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ج۹۸، ص۱۰؛ صفائیراد، « بررسی روایات ترغیب به زیارت سیدالشهداء در صورت خوف و خطر جانی»، ص۶۹-۷۱.</ref> | ||
=== پرهیز و پیشگیری از بیماریها === | === پرهیز و پیشگیری از بیماریها === | ||
| خط ۵۴: | خط ۵۴: | ||
=== تغییر جنسیت === | === تغییر جنسیت === | ||
[[یدالله دوزدوزانی]] از مراجع تقلید شیعه با استناد به آیه تهلکه معتقد بر حرمت [[تغییر جنسیت]] است. از نظر او امکان کاربست این آیه در بحث تغییر جنسیت بر اساس معنای تأکیدی برای «باء» ممکن خواهد بود. به نظر او، کلمه «ید» بهمعنای قدرت و استطاعت است، و در نتیجه معنای آیه چنین خواهد بود: «قوای خودتان را هدر ندهید و فاسد و ضایع نسازید». مؤلف با اشاره به «قاعده مخصص نبودن مورد»، اختصاص آیه به بحث جهاد و نهی از به هلاکت انداختن قوای اجتماعی را کنار میگذرد و آن را شامل ضایع نمودن اعضای بدن نیز میداند. در نهایت از نظر او این آیه علاوه بر حرمت تغییر جنسیت، بر حرمت اعمالی نظیر عقیمسازی نیز دلالت میکند و کسی حق ندارد کاری کند که قوا یا اعضای اصلی بدنش از بین برود.<ref>دوزدوزانی، تغییر جنسیت آری یا نه؟، ص۳۳-۴۰.</ref> | [[یدالله دوزدوزانی]] از مراجع تقلید شیعه با استناد به آیه تهلکه معتقد بر حرمت [[تغییر جنسیت]] است. از نظر او امکان کاربست این آیه در بحث تغییر جنسیت بر اساس معنای تأکیدی برای «باء» ممکن خواهد بود. به نظر او، کلمه «ید» بهمعنای قدرت و استطاعت است، و در نتیجه معنای آیه چنین خواهد بود: «قوای خودتان را هدر ندهید و فاسد و ضایع نسازید». مؤلف با اشاره به «قاعده مخصص نبودن مورد»، اختصاص آیه به بحث جهاد و نهی از به هلاکت انداختن قوای اجتماعی را کنار میگذرد و آن را شامل ضایع نمودن اعضای بدن نیز میداند. در نهایت از نظر او این آیه علاوه بر حرمت تغییر جنسیت، بر حرمت اعمالی نظیر [[عقیمسازی]] نیز دلالت میکند و کسی حق ندارد کاری کند که قوا یا اعضای اصلی بدنش از بین برود.<ref>دوزدوزانی، تغییر جنسیت آری یا نه؟، ص۳۳-۴۰.</ref> | ||
در مقابل، [[سید اصغر ناظمزاده قمی]] از فقهای معاصر معتقد است که آیه هیچ دلالتی بر حرمت تغییر جنسیت یا لطمه زدن به بدن ندارد. وی دو معنا برای آیه مطرح میکند: نخست اینکه مراد نهی از القای در هلاکت به قرینه صدر و ذیل آیه، نهی از ترک انفاق در راه خدا است و معنای دوم، هشدار درباره اسراف در انفاق است که میتواند موجب فقر و مشکلات اقتصادی برای خانواده شود؛ بنابراین نمیتوان از این آیه بر حرمت تغییر جنسیت استفاده کرد.<ref>ناظمزاده قمی، تغییر جنسیت و دوجنسیها از نگاه فقه، ص۱۰۸-۱۱۴.</ref> | در مقابل، [[سید اصغر ناظمزاده قمی]] از فقهای معاصر معتقد است که آیه هیچ دلالتی بر حرمت تغییر جنسیت یا لطمه زدن به بدن ندارد. وی دو معنا برای آیه مطرح میکند: نخست اینکه مراد نهی از القای در هلاکت به قرینه صدر و ذیل آیه، نهی از ترک انفاق در راه خدا است و معنای دوم، هشدار درباره اسراف در انفاق است که میتواند موجب فقر و مشکلات اقتصادی برای خانواده شود؛ بنابراین نمیتوان از این آیه بر حرمت تغییر جنسیت استفاده کرد.<ref>ناظمزاده قمی، تغییر جنسیت و دوجنسیها از نگاه فقه، ص۱۰۸-۱۱۴.</ref> | ||
=== اهدا و پیوند عضو === | === اهدا و پیوند عضو === | ||
آیه تهلکه در دو مسئله اهدا و پیوند عضو مورد استناد قرار گرفته شده است. نویسنده [[مبانی فقهی اهدای عضو (کتاب)|کتاب مبانی فقهی اهدای عضو]] به دو دیدگاه درباره سلطه مطلق و سلطه محدود انسان بر تصرفات در بدن خود اشاره و برای اثبات محدودیت تسلط انسان بر تصرف در بدن خود به آیه ۱۹۵ سوره بقره استدلال میکند. او به روایاتی ذیل این آیه اشاره میکند که به انسان اجازه میدهند فقط در صورت ضرورت و نیاز، در بدن خود تصرف کند؛ ازجمله روایتی از امام رضا(ع) در مورد پذیرش ولایتعهدی به خاطر جلوگیری از هلاکت نفس،<ref>صدوق، عیون اخبار الرضا، ص۲۹.</ref> و ادعا میکند که روایت به صراحت بیان میکند که انسان به طور کلی حق ندارد به نفس خود ضرر برساند، مگر در موارد اکراه و اضطرار که جان یا حیثیت او در معرض خطر جدی قرار میگیرد.<ref>رضایی، مبانی فقهی اهدای عضو، ص۴۰-۴۱.</ref> | آیه تهلکه در دو مسئله [[اهدای عضو|اهدا]] و [[پیوند عضو]] مورد استناد قرار گرفته شده است. نویسنده [[مبانی فقهی اهدای عضو (کتاب)|کتاب مبانی فقهی اهدای عضو]] به دو دیدگاه درباره سلطه مطلق و سلطه محدود انسان بر تصرفات در بدن خود اشاره و برای اثبات محدودیت تسلط انسان بر تصرف در بدن خود به آیه ۱۹۵ سوره بقره استدلال میکند. او به روایاتی ذیل این آیه اشاره میکند که به انسان اجازه میدهند فقط در صورت ضرورت و نیاز، در بدن خود تصرف کند؛ ازجمله روایتی از امام رضا(ع) در مورد پذیرش ولایتعهدی به خاطر جلوگیری از هلاکت نفس،<ref>صدوق، عیون اخبار الرضا، ص۲۹.</ref> و ادعا میکند که روایت به صراحت بیان میکند که انسان به طور کلی حق ندارد به نفس خود ضرر برساند، مگر در موارد اکراه و اضطرار که جان یا حیثیت او در معرض خطر جدی قرار میگیرد.<ref>رضایی، مبانی فقهی اهدای عضو، ص۴۰-۴۱.</ref> | ||
همچنین پیوند اعضای اصلی انسان زنده به دیگری چون باعث مرگ اهدا کننده میشود با استناد به آیه تهلکه، حرام دانسته شده است،<ref>قاسمی، آیات فقه پزشکی، ص۱۵۱-۱۵۴؛ هاشمی، پیوند اعضا از دیدگاه فقه، ص۲۷-۵۶؛ تبریزیان، «پیوند اعضا»، ج۱، ص۳۱۴-۳۳۲.</ref> ولی پیوند اعضای غیر اصلی که قابلیت ترمیم و جبران دارد را جایز دانستهاند.<ref>تبریزیان، «پیوند اعضا»، ج۱، ص۳۳۹-۳۶۰.</ref> | همچنین پیوند اعضای اصلی انسان زنده به دیگری چون باعث مرگ اهدا کننده میشود با استناد به آیه تهلکه، حرام دانسته شده است،<ref>قاسمی، آیات فقه پزشکی، ص۱۵۱-۱۵۴؛ هاشمی، پیوند اعضا از دیدگاه فقه، ص۲۷-۵۶؛ تبریزیان، «پیوند اعضا»، ج۱، ص۳۱۴-۳۳۲.</ref> ولی پیوند اعضای غیر اصلی که قابلیت ترمیم و جبران دارد را جایز دانستهاند.<ref>تبریزیان، «پیوند اعضا»، ج۱، ص۳۳۹-۳۶۰.</ref> | ||
=== حرمت عقیمسازی === | === حرمت عقیمسازی === | ||
اصلیترین روش پیشگیری از بارداری را بستن لولههای زنان و مردان معرفی کردهاند. [[سید محسن مرتضوی]] در [[پیشگیری از بارداری و سقطدرمانی در آیینه فقه (کتاب)|کتاب پیشگیری از بارداری و سقطدرمانی در آیینه فقه]]، بیان میکند که اگر بستن لولهها بهعنوان روشی موقتی و بدون مقدمات حرامی همچون لمس و نگاه نامحرم انجام شود، اشکالی ندارد، اما متخصصان معتقدند این روش باعث عقیم شدن دائمی زن و شوهر میشود و بنابراین حرام است.<ref>مرتضوی، '''پ'''یشگیری از بارداری و سقطدرمانی در آیینه فقه، ص۸۴-۱۰۱.</ref> مرتضوی و برخی دیگر از پژوهشگران فقهی برای اثبات حرمت بستن لولههای زنان و مردان به آیات و روایات مختلفی از جمله آیه تهلکه استناد کرده است. آنان معتقدند بستن لولههای باروری، مصداق [[عقیمسازی]] است و استفاده از آن را برای زنان و مردان حرام میدانند.<ref>قاسمی، آیات فقه پزشکی، ص۱۵۱-۱۵۴؛ مرتضوی، '''پ'''یشگیری از بارداری و سقطدرمانی در آیینه فقه، ص۸۴-۱۰۱.</ref> | اصلیترین روش [[پیشگیری از بارداری]] را بستن لولههای زنان و مردان معرفی کردهاند. [[سید محسن مرتضوی]] در [[پیشگیری از بارداری و سقطدرمانی در آیینه فقه (کتاب)|کتاب پیشگیری از بارداری و سقطدرمانی در آیینه فقه]]، بیان میکند که اگر بستن لولهها بهعنوان روشی موقتی و بدون مقدمات حرامی همچون لمس و نگاه نامحرم انجام شود، اشکالی ندارد، اما متخصصان معتقدند این روش باعث عقیم شدن دائمی زن و شوهر میشود و بنابراین حرام است.<ref>مرتضوی، '''پ'''یشگیری از بارداری و سقطدرمانی در آیینه فقه، ص۸۴-۱۰۱.</ref> مرتضوی و برخی دیگر از پژوهشگران فقهی برای اثبات حرمت بستن لولههای زنان و مردان به آیات و روایات مختلفی از جمله آیه تهلکه استناد کرده است. آنان معتقدند بستن لولههای باروری، مصداق [[عقیمسازی]] است و استفاده از آن را برای زنان و مردان حرام میدانند.<ref>قاسمی، آیات فقه پزشکی، ص۱۵۱-۱۵۴؛ مرتضوی، '''پ'''یشگیری از بارداری و سقطدرمانی در آیینه فقه، ص۸۴-۱۰۱.</ref> | ||
=== سرمازیستی === | === سرمازیستی === | ||
جواز یا عدم جواز [[سرمازیستی]] مورد اختلاف فقها واقع شده است. برخی از فقها با استناد به آیه تهلکه معتقدند که اقدام به کارهایی که جان انسان را به خطر | جواز یا عدم جواز [[سرمازیستی]] مورد اختلاف فقها واقع شده است. برخی از فقها با استناد به آیه تهلکه معتقدند که اقدام به کارهایی که جان انسان را به خطر بیندازد، حرام است و سرمازیستی نیز چون باعث به خطر افتادن جان انسان و هلاکت او میشود، حرام است و مشمول نهی موجود در آیه است. البته در مقابل، استدلال شده است که استناد قطعی به آیه ممکن نیست، زیرا به باور آنها بیماری که مرگ خود را قطعی میداند با انتخاب سرمازیستی درصدد نجات جان خود از هلاکت قطعی است نه اینکه خود را به هلاکت بیندازد.<ref>بصیرزاده و ادیبی، احوال شخصیه فرد منجمد شده از منظر فقهی حقوقی، ص۴۸-۵۱.</ref> | ||
=== اتانازی === | === اتانازی === | ||
فقهای شیعه و اهل | فقهای شیعه و اهل سنت، [[اتانازی]] و بهویژه اتانازی غیرمستقیم که بیمار خود برای رهایی از بیماری اقدام به خوردن داروهایی میکند که به مرگ او ختم میشود را خودکشی دانسته و بر اساس ادله مختلفی ازجمله آیه تهلکه آن را حرام میدانند.<ref>قاسمی، دانشنامه فقه پزشکی، ج۳، ص۳۰۶؛ العماری و بن حمی، القتل الرحیم: دراسة مقارنة بین الشریعة الاسلامیة و القانون الوضعی، ص۵۵.</ref> | ||
=== امداد و نجات === | === امداد و نجات === | ||
وجوب امدادرسانی و نجات جان انسانها از وضعیتهای پرخطر به ادله مختلفی ازجمله آیه تهلکه مستند شده است. نویسنده [[فقه امداد و نجات: مبانی و چالشها (کتاب)|کتاب فقه امداد و نجات]]، بر طبق این آیه استدلال میکند که اولا در معرض خطر قرار دادن جان و حضور در وضعیتهای خطرناک دارای اشکال است و ثانیا نجات دادن دیگر انسانها از چنین وضعیتهای خطرناکی نیز واجب است.<ref>علیزاده مقدم، فقه امداد و نجات، ص۴۶-۴۷.</ref> | وجوب [[امداد و نجات|امدادرسانی و نجات جان انسانها]] از وضعیتهای پرخطر به ادله مختلفی ازجمله آیه تهلکه مستند شده است. نویسنده [[فقه امداد و نجات: مبانی و چالشها (کتاب)|کتاب فقه امداد و نجات]]، بر طبق این آیه استدلال میکند که اولا در معرض خطر قرار دادن جان و حضور در وضعیتهای خطرناک دارای اشکال است و ثانیا نجات دادن دیگر انسانها از چنین وضعیتهای خطرناکی نیز واجب است.<ref>علیزاده مقدم، فقه امداد و نجات، ص۴۶-۴۷.</ref> | ||
چالش تزاحم امداد و نجات با حفظ جان امدادگران در وضعیتهای خیلی خطرناک، ازجمله مسائل مبتلابه فعالیتهای امدادی است. درباره این چالش گفته شده در صورتی که نجاتگران تجهیزات کافی برای امداد داشته باشند و خطر جانی آنان را تهدید نکند، مکلف به امداد و نجات هستند، ولی در صورتی که تجهیزات کافی نباشد یا وضعیت چنان پرخطر باشد که جان امدادگر را به خطر میاندازد، بر اساس آیه | چالش تزاحم امداد و نجات با حفظ جان امدادگران در وضعیتهای خیلی خطرناک، ازجمله مسائل مبتلابه فعالیتهای امدادی است. درباره این چالش گفته شده در صورتی که نجاتگران تجهیزات کافی برای امداد داشته باشند و خطر جانی آنان را تهدید نکند، مکلف به امداد و نجات هستند، ولی در صورتی که تجهیزات کافی نباشد یا وضعیت چنان پرخطر باشد که جان امدادگر را به خطر میاندازد، بر اساس آیه تهلکه، امدادگران نباید به دست به اقدام بزنند.<ref>علیزاده و الهی خراسانی، «امداد و نجات در موقعیت پرمخاطره و بیماریهای واگیردار»، ص۱۸۹-۱۹۰؛ علیزاده مقدم، فقه امداد و نجات، ص۶۹-۸۳.</ref> | ||
=== استعمال دخانیات === | === استعمال دخانیات === | ||