فقه معاصر:پیشنویس آیه ۷۰ سوره اسراء
- چکیده
آیه ۷۰ سوره اسراء از مهمترین مستندات قرآنی برای اثبات کرامت ذاتی انسان است. طبق این آیه، خدا، همه انسانها را با اعطای نعمتهای فراوان تکریم کرده و بر دیگر موجودات برتری داده است. مفسران در شمول این کرامت اختلاف نظر دارند: گروهی کرامت را مقید به ایمان و تقوا میدانند و معتقدند برخی انسانها بر اثر گناه از حیوانات پستتر میشوند؛ در مقابل، عدهای کرامت را ذاتی و شامل همه انسانها «بما هو انسان» میدانند، صرفنظر از دین و عمل آنان. پذیرش کرامت ذاتی، مبنای تأسیس قاعده فقهی کرامت انسان شده است که گروهی از فقها، آن را فراتر از سایر قواعد و حاکم بر تمام احکام شرعی میدانند.
این آیه در برخی مباحث فقهی مستحدث مورد استناد فقها قرار گرفته است. برابری دیه و قصاص، مخالفت با شبیهسازی انسان به دلیل نقض کرامت و هویت انسان، نفی بردگی در اسلام، نسخ احکام جزیه با تغییر شرایط زمانی و مکانی، وجوب تأسیس سازمانهای تأمین اجتماعی برای حمایت از اقشار آسیبپذیر، و برابری انسانها در حقوق اساسی ازجمله این مسائل است. آیه کرامت همچنین از اصول پیشفقهی و از مرجحات در تعادل و تراجیح احکام شرعی به شمار رفته است.
گرامی داشتن انسان و برتری او بر دیگر موجودات
آیه ۷۰ سوره اسراء اشاره به فراوانی نعمتهای خداوند برای انسان در خشکی و دریا و همچنین برتری او بر دیگر موجودات دارد و اینکه خدا انسانها را با بهرهمندی از مواهب خود و اعطای فضائل اختصاصی به آنها، تکریم کرده است.[۱] این آیه مستند بسیاری از مفسران، فقها و پژوهشگران، برای اثبات کرامت ذاتی انسان شده است؛ چراکه به نظر آنها خدا به انسان عقل و اراده داده است که به هیچیک دیگر از موجودات خود نداده است.[۲]
متن و ترجمه
«وَلَقَدۡ كَرَّمۡنَا بَنِيٓ ءَادَمَ وَحَمَلۡنَٰهُمۡ فِي ٱلۡبَرِّ وَٱلۡبَحۡرِ وَرَزَقۡنَٰهُم مِّنَ ٱلطَّيِّبَٰتِ وَفَضَّلۡنَٰهُمۡ عَلَىٰ كَثِيرࣲ مِّمَّنۡ خَلَقۡنَا تَفۡضِيلࣰا»
«و ما فرزندان آدم را بسيار گرامى داشتيم، و آنان را بر مركبهاى آبى و صحرايى سوار كرديم و از هر غذاى لذيذ و پاكيزه روزيشان كرديم و بر بسيارى از مخلوقات خود برتريشان داديم، آنهم چه برترى؟.»
شمول یا عدم شمول کرامت بر همه انسانها
بسیاری از مفسران و اندیشمندان ذیل این آیه بر این نکته تأکید کردهاند که برتری انسان بر دیگر موجودات بهمعنای برتری گوهر وجودی انسان است نه اینکه همه انسانها بر همه دیگر موجودات برتری داشته باشند؛ زیرا بسیاری از آنها به دلیل کفر و گناه حتی از حیوانات نیز پستتر هستند[۳] و اینکه در آیه از واژه «کثیر» استفاده شده و این واژه برتری مطلق انسان را بر همه موجودات رد میکند.[۴] در مقابل عدهای معتقدند که کرامت انسان بر پایه ایمان بنا نشده و ذاتی انسانهاست و شامل انسان بما هو انسان خواهد شد.[۵] پذیرش هر کدام از این دو نظریه باعث تفاوت در صدور احکام فقهی درباره انسان خواهد شد.
قاعده فقهی کرامت انسان
آیه ۷۰ سوره اسراء مستند برخی از فقها و مفسران برای تأسیس قاعدهای فقهی بهنام کرامت انسان شده است.[۶] یا اینکه آن را از اصول پیشفقهی نامیدهاند که فراتر از دیگر قواعد و احکام قرار میگیرد و حاکم بر آنها است.[۷] به گفته سید محمدعلی ایازی از پژوهشگران قرآنی، طبق این آیه میتوان به کرامت ذاتی انسان قائل شد و این کرامت ذاتی میتواند مبنای تأسیس قاعده فقهی کرامت انسان باشد که حاکم بر تمام احکام شرعی است.[۸] پذیرش قاعده فقهی کرامت انسان نه تنها باعث جهتدهی به تفسیر میشود بلکه در تطبیق قواعد فقهی نیز اثر خواهد داشت و بهعنوان یکی از مرجحات در تعادل و تراجیح موثر خواهد بود.[۹] پژوهشگرانی نیز معتقدند که قاعده فقهی کرامت باعث تغییر برخی استنباطهای رایج فقهی خواهد شد.[۱۰]
کاربرد در مباحث فقهی
آیه کرامت انسان در چند باب فقهی مورد استناد فقها قرار گرفته شده است.
کرامت انسان و مسئولیت اجتماعی
عباسعلی عمید زنجانی در کتاب مبانی حقوق اساسی، با استناد به آیه ۷۰ سوره اسراء، کرامت انسان را عطایی از سوی خداوند برای انسانها میداند که هم در زندگی اجتماعی و هم زندگی فردی انسان نقش مهمی دارد و از مبانی برابری انسانها شمرده میشود. او این کرامت را یکی از عوامل مسئولیت اجتماعی انسانها در برابر همدیگر تلقی میکند.[۱۱]
همزادسازی و شبیهسازی انسان
مخالفان شبیهسازی انسان با استناد به آیه کرامت انسان معتقدند که کرامت انسان از مهمترین ویژگیهایی است که خدا به انسان داده است و با شبیهسازی این کرامت در معرض از بین رفتن قرار میگیرد. ازجمله این فقها میتوان به ناصر مکارم شیرازی اشاره کرد. او معتقد است انسان به وجود آمده از طریق شبیهسازی، انسانی بیهویت و در نتیجه بدون کرامت است. البته در مقابل این اشکال جواب داده شده که کرامت انسان وابسته به اخلاق و شخصیت انسان است نه در نتیجه تولد او.[۱۲]
فقهای اهل سنت نیز با استناد به این آیه معتقدند که خداوند انسان را تکریم کرده است؛ اما بهکارگیری روش همزادسازی در تولید نسل انسان، تمییز افراد را از یکدیگر مشکل میسازد و این با تکریم انسانها ناسازگار است.[۱۳]
برابری دیه و قصاص
یوسف صانعی با استناد به آیه ۷۰ سوره اسراء بیان میکند که اسلام، کرامت انسانی و حقوق انسانها را محترم میشمارد و این آیه نشان از برابری انسانها با همدیگر دارد؛ به همین دلیل میتوان یکی از دلائل برابری خونبهای جان زنان و مردان و مسلمان و غیرمسلمان را این آیه دانست.[۱۴]
عدم مشروعیت بردگی در اسلام
محسن کدیور در کتاب حقالناس، با اشاره به این نکته که بردگی به حکم اولی امری حرام است و هیچ انسانی مطلقا قابل مملوکیت نیست، معتقد است که اسلام در زمانهای نازل شد که بردگی به شدت نافذ بود و ریشهکن کردن آن بسیار دشوار؛ به همین دلیل به مرور با این پدیده شوم به مبارزه پرداخت. به باور او طبق آیات قرآن ازجمله آیه ۷۰ سوره اسراء، میتوان به این نتیجه رسید که روح تعالیم اسلام با بردگی مخالف است.[۱۵]
نسخ برخی احکام فقهی درباره غیرمسلمانان
محسن کدیور با اعتقاد به عدم تعیین قالب از پیش تعیین شده برای همه زمانها و مکانها درباره احکام فقهی مرتبط با غیرمسلمانان به این نکته اشاره میکند که بسیاری از این احکام مانند احکام جزیه متناسب با شرایط عصر نزول بوده و این احکام با بسیاری از اصول کلی مورد تأکید قرآن از جمله کرامت ذاتی انسان مورد اشاره در آیه کرامت در تنافی است و با تغییر شرایط زمانی و مکانی این احکام نیز منسوخ خواهد شد.[۱۶]
تأمین اجتماعی
تأسیس سازمانهای حمایت از اقشار مختلف جامعه بهویژه اقشار آسیبپذیر از سوی دولت، ازجمله مسائل مستحدثهای است که با استناد به برخی اصول و مبانیِ فقهی و دینی بر لزوم آن تأکید شده است. محسن کدیور یکی از این اصول را مسئله کرامت ذاتی انسان میداند که در آیه ۷۰ سوره اسراء به آن اشاره شده است.[۱۷]
پانویس
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۱۵۵-۱۵۶؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۱۲، ص۱۹۶-۱۹۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۱۵۵-۱۵۶؛ فضلالله، من وحی القرآن، ج۱۱، ص۱۷۸؛ ایازی، «جایگاه کرامت انسان در استنباط فقهی»؛ ارسطا و منصوری، «کرامت انسان غیرمسلمان در اسلام»، ص۸۶-۸۷؛ حبیبیتبار و همکاران، «بررسی کرامت ذاتی انسان در مجازاتهای محرومیت از حقوق اجتماعی»، ص۲۸-۳۰؛ خادمی کوشا، «تبیین فقهی جایگاه کرامت».
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۶، ص۶۶۱-۶۶۲؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ج۱۲، ص۱۲۳-۱۲۴.
- ↑ مغنیه، الکاشف، ج۵، ص۶۶-۶۷.
- ↑ علمالهدی، رسائل الشریف المرتضی، ج۲، ص ۲۳۵؛ طباطبایی، المیزان، ج۱۳، ص۱۵۶؛ باقی، «دیه در فقه حقوق بشر»، ص۲۷۵؛ ایازی، «فقه و حقوق انسان»، ص۷۵۷؛ سبحانینیا، «کرامت اقتضایی انسان در بوتة نقد»، ص۱۳۲.
- ↑ فضلالله، من وحی القرآن، ج۱۱، ص۱۷۸؛ صانعی، رویکردی به حقوق زنان، ص۲۱۲. ایازی، اصل کرامت انسانی به مثابه قاعدهای فقهی، ص۸۳؛ فاضل لنکرانی، فقه الاجتماع، ص۲۱-۲۳؛ جوادی آملی، «جایگاه کرامت در فرآیند استنباطات فقهی».
- ↑ محقق داماد، مکتب اجتهادی آخوند خراسانی، ص۲۱۶ و ۲۵۶.
- ↑ ایازی، اصل کرامت انسانی به مثابه قاعدهای فقهی، ص۷۴.
- ↑ ایازی، اصل کرامت انسانی به مثابه قاعدهای فقهی، ص۱۴۱-۱۵۷.
- ↑ ارسطا و منصوری، «کرامت انسان غیرمسلمان در اسلام»، ص۱۱۰؛ حقیقتپور و ناصری، «جایگاه کرامت انسان در فرآیند استنباط احکام»، ص۳۲-۳۳.
- ↑ عمیدزنجانی، مبانی حقوق اساسی، ص۴۱۳-۴۲۰.
- ↑ میراحمدی، بررسی حکم تکلیفی و وضعی شبیهسازی انسان، ص۱۱۳-۱۱۷.
- ↑ گروهی از مؤلفان، الفقه الطبی، ص۱۷۱.
- ↑ صانعی، اجتهاد پویا، ص۳۲ و ۴۶.
- ↑ کدیور، حقالناس، ص۲۷۲-۲۷۶.
- ↑ کدیور، حقالناس، ص۲۷۹-۳۸۶.
- ↑ کدیور، حقالناس، ص۳۸۷-۳۸۹.
منابع
- ارسطا، محمدجواد و محمد منصوری بروجنی، «کرامت انسان غیرمسلمان در اسلام»، فصلنامه قرآن، فقه و حقوق اسلامی، شماره ۱۱، ۱۳۹۸ش.
- ایازی، سید محمدعلی، «جایگاه کرامت انسان در استنباط فقهی»، سخنرانی در نشست علمی موسسه فهیم، ۱۳۹۷ش.
- ایازی، سید محمدعلی، «فقه و حقوق انسان»، گفتگو در مجموعه مقالات همایش دیهپژوهی، به کوشش موسسه فقه الثقلین، قم، نشر فقه الثقلین، ۱۳۹۷ش.
- ایازی، سید محمدعلی، اصل کرامت به مثابه قاعدهای فقهی، تهران، نشر سرایی، ۱۴۰۰ش.
- باقی، عمادالدین، «دیه در فقه حقوق بشر»، در مجموعه مقالات همایش دیهپژوهی، به کوشش موسسه فقه الثقلین، قم، نشر فقه الثقلین، ۱۳۹۷ش.
- جوادی آملی، مرتضی، «جایگاه کرامت در فرایند استنباطات فقهی»، مندرج در مجله افق حوزه، شماره ۳۶۰، ۱۳۹۱ش.
- حبیبیتبار، حسین و محمود قیومزاده و پیمان همایی چراغی، «بررسی کرامت ذاتی انسان در مجازاتهای محرومیت از حقوق اجتماعی»، فصلنامه تعالی حقوق، شماره ۳، ۱۳۹۸ش.
- حقیقتپور، حسین و حسین ناصری الهی، «جایگاه کرامت انسان در فرآیند استنباط احکام»، فصلنامه مطالعات اسلامی فقه و اصول، شماره ۹۴، ۱۳۹۲ش.
- خادمی کوشا، محمدعلی، «تبیین فقهی جایگاه کرامت»، کرسی ترویجی در پژوهشکده فقه و حقوق پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۸ش.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- سبحانینیا، محمد، «کرامت اقتضایی انسان در بوتة نقد»، فصلنامه پژوهشنامه معارف قرآنی، شماره ۲۲، ۱۳۹۴ش.
- صانعی، یوسف، اجتهاد پویا، قم، نشر فقه الثقلین، ۱۳۹۰ش.
- صانعی، یوسف، رویکردی به حقوق زنان، قم، فقه الثقلین، ۱۳۹۷ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفة، ۱۴۰۸ق.
- علم الهدی، سید مرتضی، رسائل الشریف المرتضی، قم، دارالقرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- عمید زنجانی، عباسعلی، مبانی حقوق اساسی (جمهوری اسلامی ایران)، تهران، نشر مجد، ۱۳۸۷ش.
- فاضل لنکرانی، محمدجواد، گفتگو در کتاب فقه الاجتماع، به کوشش محمدباقر ربانی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۳۹۳ش.
- فضلالله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک للطباعة و النشر و التوزیع، ۱۴۳۹ق.
- کدیور، محسن، حقالناس: اسلام و حقوق بشر، تهران، نشر کویر، ۱۳۸۷ش.
- گروهی از مؤلفان، الفقه الطبی، ریاض، جامعة الامام محمد بن سعود الاسلامیه، ۱۴۳۱ق.
- محقق داماد، سید مصطفی، مکتب اجتهادی آخوند خراسانی، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۳۹۷ش.
- مغنیه، محمدجواد، التفسیر الکاشف، تهران، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- میراحمدی، مریم، بررسی حکم تکلیفی و وضعی شبیهسازی انسان، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۴۰۰ش.