فقه معاصر:پیشنویس دوم آیه ۶۰ سوره انفال
 | توجه! این صفحه در حال نگارش است و ممکن است مطالب آن تغییر کند. پس از نهایی شدن، این برچسب برداشته میشود. |
آیه ۶۰ سوره انفال از آیات مورد استناد فقیهان در بحث جهاد است. فقیهان به این آیه برای لزوم تجهیز نظامی، ایجاد «رعب» در دشمنان خدا و دشمنان مؤمنان استناد کردهاند. مفسران و فقها بر این باورند که مفهوم «قوه» در این آیه، همه ابعاد قدرت مادی و معنوی مؤثر در بازدارندگی و دفاع مثل توان علمی، فناوری، اقتصادی، اطلاعاتی، رسانهای و فرهنگی را دربرمیگیرد. به همین ترتیب، «رِبَاطِ الْخَيْلِ» (اسبان آماده) به عنوان مصداقی تاریخی، به تمام ابزارهای دفاعی پیشرفته در زمین، دریا و هوا، و حتی فضای سایبری در عصر حاضر تعمیم یافته است.
وجوب جهاد مالی، دفاع پیشدستانه، و مشروعیت فعالیتهای اطلاعاتی و تجسس از احکامی است با استناد به این آیه اثبات شده است. همچنین برخی با استناد به عموم آیه، تهیه هر نوع وسیله بازدارنده حتی سلاحهای کشتار جمعی را جایز میدانند، در حالی که دیگران با تأکید بر اهداف امنیتبخش و نفی فساد، استفاده از سلاحهایی که بیگناهان را نابود میکند را خارج از شمول آیه و حرام میدانند.
ضرورت ساماندهی عمومی برای ایجاد آمادگی دفاعی، به عنوان دلیلی برای وجوب تشکیل حکومت اسلامی و نیز جواز دریافت مالیات برای تأمین هزینههای دفاعی دانسته شده است. همچنین گفته شده آیه بر ضرورت ورود به تعاملات بینالمللی (مانند مذاکره) از موضع قوت و اقتدار تأکید دارد. تقویت بنیه فکری، فرهنگی و رسانهای جامعه به عنوان جزئی از «قوه» معنوی و ابزاری برای مقابله با جنگ نرم و تبلیغات دشمن مورد توجه قرار گرفته است.
جایگاه آیه ۶۰ سوره انفال در فقه
آیه ۶۰ سوره انفال را مهمترین آیه قرآن درباره ضرورت آمادگی نظامی همگانی دانستهاند.[۱] این آیه به مسلمانان دستور میدهد که در برابر دشمنان، تا میتوانند ابزار جنگی تهیه و خود را مجهز کنند؛[۲] تا ترس در دشمن ایجاد شود.[۳]
متن و ترجمه آیه
«وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ»
و شما (ای مؤمنان) در مقام مبارزه با آن کافران خود را مهیا کنید و تا آن حد که بتوانید از آذوقه و تسلیحات و آلات جنگی و اسبان سواری زین کرده برای تهدید و تخویف دشمنان خدا و دشمنان خودتان فراهم سازید و نیز برای قوم دیگری که شما بر (دشمنی) آنان مطلع نیستید (مراد منافقانند که ظاهرا مسلم و باطنا کافر محضاند) و خدا بر آنها آگاه است. و آنچه در راه خدا صرف میکنید خدا تمام و کامل به شما عوض خواهد داد و هرگز به شما ستم نخواهد شد.
تکنگاری
درباره آیه ۶۰ سوره انفال، کتابی با عنوان «اعداد قوهها؛ خوانشی از آیه ۶۰ سوره انفال»، توسط قاسم فولادی و ابوطالب شفقت به رشته تحریر درآمده و دانشگاه صنعتی امیرکبیر در سال ۱۴۰۰ش آن را منتشر کرده است. همچنین چندین مقاله درباره این آیه به رشته تحریر در آمده است که از ابعاد گوناگون به بررسی آن پرداختهاند؛ ازجمله «راهبرد آمادگی در برابر دشمن در خوانش آیه شصت سوره انفال» اثر حمید نگارش و زهره جمالی زواره، «ضرورت آمادگی نظامی همگانی بر اساس آیه ۶۰ سوره انفال با محوریت تفاسیر شیعه» تألیف مجتبی فائق و غلامرضا رحیمیپور و «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت اذا جار السلطان هانت الدولة از امام رضا(ع)» نوشته سحر کامکار و حمید روستایی.
کاربست واژگان آیه در فقه
فقیهان در کتاب الجهاد به بخشهای مختلفی از آیه تکیه کردهاند
قوة
فقها و مفسران درباره واژه «قُوَّةٍ» در این آیه به چند نظر اشاره کردهاند؛ سید علی خامنهای آن را بهمعنای قدرت و توان در ابعاد مختلف، از جمله نظامی، علمی و سازمانی تفسیر کرده است.[۴] ناصر مکارم شیرازی آن را شامل هر نوع نیروی مادی و معنوی مؤثر در پیروزی بر دشمن میداند.[۵] در تفسیر مجمعالبیان قوّت، به تجهیز مردان، سلاحها، ساخت قلعهها و وحدت کلمه معنا شده است.[۶] در منابع روایی نیز واژه قوّة به سلاحها، تیر، سپر، شمشیر و حتی خضابکردن موی سفید با رنگ مشکی برای افزایش هیبت رزمندگان تفسیر شده است.[۷]
مرتضی مطهری در کتاب اسلام و نیازهای زمان، خاطرنشان میکند که مصادیق تجهیزات و امکانات نظامی به اقتضای هر دوره متفاوت است و نمیتوان آن را محدود به ابزارهایی مانند تیراندازی یا اسبسواری دانست.[۸]
رباط الخیل
در این آیه همچنین از واژه «رِبَاطِ الْخَيْلِ» استفاده شده است. این واژه را امروزه فراتر از اسبهای تندرو و بهمعنای ابزارهای پیشرفته نظامی و نیز ابزارهای اطلاعاتی و بهویژه فضای مجازی تلقی کردهاند.[۹] گفته شده آمادگی مدنظر آیه نباید به ابعاد نظامی فروکاسته شود؛ بلکه جهات مختلف توانمندی جامعه اسلامی باید تقویت شود تا دشمنان اسلام طمع دستدرازی به جامعه اسلامی نداشته باشند. همچنین گفته شده اگر قرار بر انعقاد قرارداد صلح باشد، باید این صلح بر پایه قدرت و نیرو باشد نه از روی ضعف و سستی.[۱۰]
وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ
در بخشی از آیه به گروهی اشاره شده که مسلمانان از دشمنی آنان بیخبر هستند؛ ولی آمادگی نظامی مسلمانان، آنان را نیز میترساند. علامه طباطبایی نیز بر این باور است که این دشمنان شامل منافقان و کافرانی هستند که هنوز در عمل با مسلمانان دشمنی نکردهاند، اما احتمال دشمنی با اسلام را دارند.[۱۱]
وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ
بخش پایانی آیه از نظر تفسیر نمونه به تأمین منابع مالی برای تقویت نیروی نظامی مسلمانان اشاره دارد.[۱۲] علامه طباطبایی نیز این بخش را نشانهای از بازگشت عادلانه انفاق در راه خدا، بهویژه در جهاد، میداند.[۱۳] برخی نیز عبارت «و انتم لا تظلمون» را به جای ثواب اخروی اشاره به این نکته میدانند که اگر شما توانمند شدید دیگر مورد ظلم دشمنان واقع نخواهید شد.[۱۴]
مباحث فقهی مرتبط
فقها و پژوهشگران فقهی از آیه ۶۰ سوره انفال در ابواب مختلف فقهی بهویژه در مباحث مربوط به جهاد و آمادگی دفاعی بحث کردهاند.
جهاد مالی و انفاق
عباسعلی عمید زنجانی در کتاب اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه برای بیان مشروعیت جهاد مالی و بودجه نظامی به آیه ۶۰ سوره انفال استناد میکند. به گفته او، دستور قرآن به آمادگی و تجهیز نیرو و ادوات جنگی در این آیه، از نظر کمّی و کیفی دارای اطلاق است.[۱۵]
دفاع پیشدستانه
محمدجواد آقاباقری در کتاب دفاع پیشدستانه با اشاره به اختلاف اقوال فقهاء درباره دفاع پیشدستانه در صورت احتمال حمله از سوی دشمن،[۱۶] با اشاره به آیه ۶۰ سوره انفال، آمادهسازی نیروها و ترساندن دشمن را نوعی دفاع پیشگیرانه قلمداد کرده است که باید حکومت اسلامی به آن اهتمام داشته باشد.[۱۷]
عملیات استشهادی
امیر ملامحمدعلی در کتاب مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت، برای اثبات جواز عملیات استشهادی به آیه ۶۰ سوره انفال نیز استناد کرده است. به باور او، عملیات استشهادی به بهترین وجه میتواند در دل دشمن هراس افکند پس مصداق این آیه خواهد بود.[۱۸]
سلاحهای کشتار جمعی
گروهی از فقیهان شیعه مثل محمد یزدی در کتاب فقه القرآن[۱۹] و حیدر حبالله[۲۰] با استناد به عموم آیه ۶۰ سوره انفال، تولید و نگهداری سلاحهای کشتارجمعی را جایز دانستهاند. برخی نیز معتقدند قید «استطاعت» شاهد آن است که باید تمام توان را برای ایجاد خوف و رعب به کار گرفت.[۲۱] محمدجواد فاضل لنکرانی نیز هر چند کاربرد سلاح کشتار جمعی را احرام میداند ولی آیه ۶۰ سوره انفال را از آیاتی میداند که در بحث جواز تولید سلاحهای کشتارجمعی استفاده میشود.[۲۲]
در مقابلِ این نظر گفته شده که این آیه به خاطر کثرت استعمال، منصرف به سلاحهای متعارف است،[۲۳] برخی نیز بر این باورند که استفاده از تسلیحات کشتار جمعی به صورت تخصصی از شمول این آیه خارج است زیرا این نوع تسلیحات باعث ترس همگانی خواهد شد و گناهگار و بیگناه را با هم در بر میگیرد.[۲۴]
تأسیس سازمانهای اطلاعاتی و جواز تجسس
به گفته عباسعلی عمید زنجانی کسب و حفاظت اطلاعات نوعی قدرت نظامی محسوب میشود و بنابراین از باب مقدمه واجب، وجوب خواهد بود.[۲۵] رضا مظفری در کتاب بررسی مسئله فقهی تجسس، نیز با اشاره به آرای فقیهانی که حفظ نظام را واجب شمردهاند، معتقد است، برای جواز تجسس در راستای حفظ نظام میتوان به آیه ۶۰ سوره انفال استناد کرد.[۲۶]
لزوم تشکیل حکومت اسلامی و حفاظت از آن
به باور امام خمینی، آیه ۶۰ سوره انفال، در کنار دیگر احکام مربوط به حفظ نظام اسلامی و دفاع از استقلال امت اسلام، میتواند دلیلی بر ضرورت تشکیل حکومت اسلامی در عصر غیبت نیز باشد. به گفته او، اگر مسلمانان به تشکیل حکومت اسلامی اقدام کنند و آن را تقویت و تجهیز نمایند، کشورهای متخاصم امکان دستدرازی به جهان اسلام را نخواهند یافت و امت اسلامی مورد ظلم و تعدی قرار نخواهد گرفت.[۲۷]
دریافت مالیات برای مخارج حکومت اسلامی
برای دریافت مالیات در راستای تأمین هزینههای حکومت اسلامی و حفظ آمادگیهای لازم در برابر دشمنان، نیز به آیه ۶۰ سوره انفال استدلال میشود. بر اساس این آیه حکومت اسلامی باید بهطور مستمر توانمندیهای خود را متناسب با اقتضائات زمان افزایش دهد و دستیابی به این هدف قرآنی، ایجاب میکند که حکومت برای تأمین هزینههای ضروری خود، به وضع و دریافت مالیات اقدام نماید.[۲۸]
اصول و فنون پیش از آغاز مذاکره
قاسم شباننیا در کتاب مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی معتقد است شناخت دقیق طرف مذاکره، آگاهی از اهداف، مقاصد و نیات وی، و همچنین درک میزان خصومت و دشمنی طرف مقابل، از ضروریات پیش از مذاکره است. همچنین ورود به مذاکره از موضع قدرت و عزت، و نمایش اقتدار و توان نظامی پیش از آغاز گفتوگوها، موجب میشود دشمن به دنبال امتیازگیری نباشد؛ چنانکه در آیه ۶۰ سوره انفال نیز به آن اشاره شده است.[۲۹]
مشروعیت مسابقات تیراندازی
گروهی از فقیهان شیعه با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال و روایتی از پیامبر(ص) که واژه «قُوَّة» را به «تیراندازی» تفسیر کرده، معتقد به مشروعیت مسابقات تیراندازی شدهاند.[۳۰]
دفاع در جنگ نرم و فعالیت رسانهای
خلیل منصوری، نویسنده کتاب فقه رسانه در اسلام، با اتکا به آیاتی از قرآن، مانند آیه استعداد (انفال/۶۰) و آیه نفر، فعالیت در جهت ایفای کارکردهای مثبت و ارزشی رسانه را از نظر فقهی، از واجبات کفایی میداند. به باور او، روشنگری افکار عمومی، پیشبرد اهداف اسلام و سبک زندگی اسلامی، تلاش برای نفی مرزبندیهای کاذب و تفرقهانگیز، مبارزه با مظاهر فرهنگ استعماری و تبلیغ فرهنگ اصیل اسلامی جزو کارکردهای رسانه از منظر اسلامی است.[۳۱]
سید هادی رمضانی نیز در کتاب مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، با استناد به آیات ۲۱۷ سوره بقره و ۶۰ سوره انفال، دفاع در برابر جنگ نرم را با استفاده از ظرفیت رسانه، شبکههای اجتماعی، بازیهای رایانهای، ترویج ورزشهای سنتی، طراحی مد و لباس اسلامی و توجه ویژه به مراکز دانشگاهی، علمی و فرهنگی امکانپذیر میداند.[۳۲]
پانویس
- ↑ فائق و رحیمیپور، «ضرورت آمادگی نظامی همگانی بر اساس آیه ۶۰ سوره انفال با محوریت تفاسیر شیعه»، ص۱۳۰.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۷؛ فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۳۸۸.
- ↑ خامنهای، سخنرانی «مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۸۵۲.
- ↑ عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ج۲، ص۱۶۴-۱۶۵.
- ↑ مطهری، اسلام و نیازهای زمان، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۳.
- ↑ خامنهای، سخنرانی «مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».
- ↑ نگارش و جمالی زواره، «راهبرد آمادگی در برابر دشمن در خوانش آیه شصت سوره انفال»، ص۱۱۶-۱۱۷.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۶–۱۱۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۹.
- ↑ عمید زنجانی، اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه (جهاد)، ص۵۹-۸۵.
- ↑ آقاباقری، دفاع پیشدستانه، ص۵۴-۵۷.
- ↑ آقاباقری، دفاع پیشدستانه، ص۵۸-۶۱.
- ↑ ملامحمدعلی، مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت، ص۱۰۳-۱۰۸.
- ↑ یزدی، فقه القرآن، ج۲، ص۲۵۴.
- ↑ حبالله، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، ج۲، ص۳۱۷.
- ↑ ربانی و دیگران، بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاحهای کشتارجمعی، ص۹۳.
- ↑ سوره انفال، آیه ۶۰؛ سوره نساء، آیه ۷۱؛ سوره توبه، آیه ۵.
- ↑ ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاحهای کشتار جمعی»، ص۹۲.
- ↑ کامکار و روستایی، «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت ...»، ص۱۱-۱۲ و ۱۸.
- ↑ عمید زنجانی، اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه، ص۱۰۳-۱۱۸.
- ↑ مظفری، بررسی مسئله فقهی تجسس، ص۹۴-۱۰۳.
- ↑ امام خمینی، ولایت فقیه، ص۳۳.
- ↑ مخلصی، «وجوه شرعی و مالیات»، ص۲۱۰-۲۱۱.
- ↑ شباننیا، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، ص۱۱۰-۱۱۵.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ج۶، ص۲۸۹؛ ابنادریس حلی، السرائر، ج۳، ص۱۴۶؛ طباطبایی، ریاض المسائل، ج۱۰، ص۲۳۳–۲۳۴؛ ابنبرّاج، المهذب، ج۱، ص۳۳۰.
- ↑ منصوری، فقه رسانه در اسلام، ص۶۴-۶۵.
- ↑ رمضانی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، ص۲۰۲-۲۱۲.
منابع
- آقاباقری، محمدجواد، دفاع پیشدستانه، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۳ش.
- ابریان شاهرودی، مرتضی، ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه، شاهرود، آوای چلچله، ۱۴۰۲ش.
- ابنادریس حلی، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
- ابنبرّاج، عبدالعزیز طرابلسی، المهذب، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
- امام خمینی، سید روحالله، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
- امام خمینی، سید روحالله، ولایت فقیه، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى( س)، بیتا.
- حبالله، حیدر، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، چاپ اول، قم، دارالفقه الاسلامی المعاصر. (۱۴۳۲ ق)
- خامنهای، سید علی، «پیام به نخستین کنفرانس بینالمللی خلع سلاح هستهای و عدم اشاعه»، مندرج در سایت خامنهای دات آی آر، تاریخ درج ۳ اسفند ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید ۱۳ دی ماه ۱۴۰۴ش.
- خامنهای، سید علی، «بیانات در دیدار دانشمندان هستهای»، مندرج در سایت خامنهای دات آی آر، تاریخ درج ۲۸ فروردین ۱۳۸۹ش، تاریخ بازدید ۱۳ دی ماه ۱۴۰۴ش.
- خامنهای، سید علی، «بیانات در مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)»، مندرج در سایت خامنهای دات آی آر، تاریخ درج ۲۱ مهر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید ۱۳ دی ماه ۱۴۰۴ش.
- ربانی، مهدی و عباسعلی روحانی، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاحهای کشتارجمعی»، فصلنامه فقه و اصول، شماره ۱۲۳، ۱۳۹۹ش.
- رمضانی، سید هادی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، تهران، نشر جاودانه، ۱۳۹۹ش.
- شباننیا، قاسم، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۶ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تحقیق: سید محمدتقی کشفی، تهران، المکتبة المرتضویه، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- طباطبایی، سید علی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، موسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
- علیدوست، ابوالقاسم، فقه هستهای، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۷ش.
- عمید زنجانی، عباسعلی، اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه (جهاد)، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۵ش.
- فائق، مجتبی و غلامرضا رحیمیپور، «ضرورت آمادگی نظامی همگانی بر اساس آیه ۶۰ سوره انفال با محوریت تفاسیر شیعه»، فصلنامه نگرش مدیریت راهبردی، شماره ۳، ۱۴۰۲ش.
- فاضل مقداد، جمال الدین، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، المکتبة المرتضویة، بیتا.
- فضلالله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر، ۱۴۱۹ق.
- کامکار، سحر و حمید روستایی و اردوان ارژنگ، «واکاوی سیاست دفاعی آیه اعداد با تأکید بر ضرورت پدافند غیرعامل»، فصلنامه پدافند غیرعامل و امنیت، شماره ۳۹، ۱۴۰۱ش.
- کامکار، سحر و حمید روستایی، «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت اذا جار السلطان هانت الدولة از امام رضا(ع)»، فصلنامه فرهنگ رضوی، شماره ۴۵، ۱۴۰۳ش.
- لرینژاد، محمد و سید محسن قائمی خرق، قواعد فقه بشردوستانه، تهران، مجد، ۱۳۹۵ش.
- مخلصی، عباس، «وجوه شرعی و مالیات»، فصلنامه فقه، شماره ۳، ۱۳۷۴ش.
- مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.
- مطهری، مرتضی، اسلام و نیازهای زمان، تهران، صدرا، ۱۳۸۱ش.
- مظفری، رضا، بررسی مسئله فقهی تجسس، قم، میراث ماندگار، ۱۳۹۴ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- ملامحمدعلی، امیر، مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۵ش.
- منصوری، خلیل، فقه رسانه در اسلام، قم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۶ش.
- ناصر، علی، «المنطلقات الفقهیة لنظریة التفصیل فی إنتاج اسلحة الدمار الشامل»، مجلة الصوت الجامعة، شماره ۴، ۲۰۱۳م.
- نگارش، حمید و زهره جمالی زواره، «راهبرد آمادگی در برابر دشمن در خوانش آیه شصت سوره انفال»، فصلنامه علوم سیاسی، شماره ۷۵، ۱۳۹۵ش.
- یزدی، محمد، فقه القرآن، قم، مؤسسۀ اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.