دانشنامه فقه معاصر
دانشنامه فقه معاصر دانشنامهای آنلاین درباره موضوعات مرتبط با فقه معاصر است. این دانشنامه با هدف گردآوری، گزارش و ارزیابی دستاوردهای علمی در حیطه فقه معاصر، علاوه بر صفحات منابع مطالعاتی، صفحههایی مستقل برای هر کدام از مسائل، آرا و نظریهها، مبانی، دلایل، شخصیتها، کتابها و مجلات فقه معاصر دارد.
دانشنامه فقه معاصر یک سامانه مدیریت دانش است که از سال ۱۳۹۹ش آغاز به کار کرده و از سوی پژوهشگاه فقه معاصر انتشار مییابد. تا فروردین ۱۴۰۵ش بیش از ۷۰۰ صفحه در این دانشنامه ایجاد شده است.
معرفی دانشنامه
دانشنامه فقه معاصر، دانشنامهای آنلاین است که مدخلهای آن درباره موضوعات مرتبط با فقه معاصر یا مسائل مستحدثه است. مقالههای این دانشنامه زیر نظر هیئت تحریریه و با ارزیابی اساتید و پژوهشگران فقهی در حوزه و دانشگاه تدوین میشوند.
هدف این دانشنامه گردآوری و در دسترس قرار دادن پژوهشهایی است که در حوزه دانشی فقه معاصر انجام شدهاند. مقالات این دانشنامه گزارشی از اجتهادها و پژوهشهای فقهی موجود هستند. این دانشنامه در پی تحقیق دست اول در مسائل فقهی معاصر نیست. بر این اساس،در این دانشنامه مفاهیم، موضوعات، مسائل، مبانی، منابع، دلایل و شخصیتهای مرتبط با فقه معاصر معرفی میشوند.
فقه معاصر چیست؟
منظور از فقه معاصر حیطهای از فقه است که مسائل و موضوعات آن در حدود دو قرن اخیر پیش روی فقیهان قرار گرفته یا پیش از آن نیز در فقه وجود داشته اما در دوره معاصر بیش از پیش به آنها توجه شده است. به این ترتیب، دانشنامه فقه معاصر علاوه بر توجه به موضوعات تازه و مستحدثه، موضوعات سنتی فقه را که در دوره معاصر، به هر دلیل، برجسته شده و بحثها و نقدهای جدیدی درباره آن صورت گرفته را نیز در خود دارد.
مداخل دانشنامه فقه معاصر
دانشنامه فقه معاصر مجموعه مفاهیم وابسته به فقه معاصر را در چند گروه کلی و در قالب مدخلهای دانشنامهای معرفی میکند؛ این موضوعات عبارتاند از: مسائل، آرا و نظریهها، مبانی، دلایل، شخصیتها و فهرست منابع.
موضوعات و مسائل فقه معاصر
مدخلهای معرفی موضوعات فقه معاصر مهمترین مقالات دانشنامه فقه معاصر هستند. در این مقالات نخست عنوان تعریف میشود، سپس گزارشی از مسائل فقهی وابسته به آن میآید و نظرات و فتاوای مطرح در آن مسائل به همراه دلایل آن فتاوا بیان میشود. مقالههای فتوای معیار و مجسمهسازی نمونه این مقالات هستند.
آرا و نظرات
در دانشنامه فقه معاصر نوآوریها و نظریهپردازیهای جدید فقهی معرفی و گزارش میشوند. این نظریات در یک مقاله با معرفی نظریهپرداز، اصل نظریه، دلایل و نقدهای ناظر به آن گزارش میشوند. نظریه خطابات قانونی در اصول فقه و نظریه تقدم اخلاق بر فقه در مبانی فقه معاصر از این جملهاند.
شخصیتها و نظریهپردازان
در دو سده اخیر اندیشمندان متعددی از حوزههای علمیه و دانشگاههای کشورهای اسلامی در حوزه معرفتی فقه معاصر اندیشیده و آثاری بر جای گذاشتهاند. دانشنامه فقه معاصر تلاش میکند بخشی از مقالات خود را به معرفی زیست علمی، مبانی، آرا و آثار این اندیشمندان اختصاص دهد؛ مثل مقالههای محمدحسین نائینی، امام خمینی و محمدابراهیم جناتی شاهرودی.
مبانی فقه معاصر
برخی از مدخلهای دانشنامه فقه معاصر به معرفی مبانی نظری در فقه معاصر اختصاص یافته است. از آنجا که فقه معاصر نتیجه رویارویی با برخی مسائل جدید و گاه نتیجه بازخوانی اندیشههای گذشته فقه است، برخی از مبانی رایج در استنباطات فقهی که در بین فقیهان رایج بوده، دچار چالش و گاه نقد شدهاند و از این منظر، معرفی و بازخوانی این مبانی اهمیت دارد. برخی مداخل مبانی فقه معاصر در این دانشنامه عبارتاند از منطقة الفراغ و فلسفه فقه.
معرفی کتابها و مجلهها
بخشی از مقالات دانشنامه فقه معاصر به معرفی اجمالی یا تفصیلی و گاه انتقادی کتابها و مجلههای منتشرشده در حوزه فقه معاصر اختصاص دارد. اجمالی، تفصیلی و انتقادی بودن این معرفیها تابع جایگاه، محتوا و اهمیت کتاب و مجله است؛ برای نمونه بررسی فقهی فرمانبرداری و نافرمانی مدنی، المبسوط فی فقه المسائل المعاصرة، وسائل الإنجاب الصناعیة و فصلنامه فقه.
دلایل
برخی از دلایل فقهی، اعم از آیات، احادیث و قواعد فقهی، کاربرد فراوانی در فقه معاصر دارند. معرفی برخی از این دلایل و روشهای پرکاربرد در استنباط فقیهان نیز جزو اهداف دانشنامه فقه معاصر است. در این مقالات تلاش میشود گستره کاربرد این دلایل در فقه معاصر، شیوه استدلال به آنها، مبانی نظری و نقدهای ناظر به این ادله گزارش شود. قاعده نفی سبیل، مقبوله عمر بن حنظله و آیه نهی از تغییر در خلقت خدا از جمله این دلایل هستند.
فهرست منابع پژوهشی
بخشی از مداخل دانشنامه فقه معاصر به معرفی و فهرستنگاری منابع مطالعاتی عناوین فقه معاصر اختصاص دارد. در اینگونه صفحات تلاش شده مجموعه کتابها، مقالهها، پایاننامهها و دیگر منابع مرتبط با یک موضوع گردآوری شود: همه صفحات منابع مطالعاتی.
درختواره موضوعات فقه معاصر
تهیه درختواره و نمایه موضوعی از مباحث جدید فقه یکی از وظایف دانشنامه فقه معاصر است. مقولهبندی مسائل فقه معاصر و نیز مقولهبندی منابع تولیدشده در این عرصه تحتعنوان «رده» ارائه میشود. ارائه این مقولهبندی کاری است زمانبر و محتاج تأملات و گفتوگوهای اندیشمندانه. عناوین اصلی این مقولهها در ۲۸ عنوان در بخش ردهها قابل مشاهده است.
گزارش عملکرد
تا فروردین ۱۴۰۵ش بیش از ۷۰۰ صفحه در این دانشنامه ایجاد شده است که بیش از ۳۵۰ صفحه از این صفحات به معرفی منابع پژوهشی و نزدیک به ۳۰۰ صفحه به معرفی کتابهای فقه معاصر اختصاص دارد. دیگر مقالات نیزبا محوریت مسائل، مبانی و شخصیتها نگاشته شدهاند.