فقه معاصر:پیشنویس آیه ۶۰ سوره انفال: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۳۰ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط یک کاربر دیگر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{نگارش}} | {{نگارش}} | ||
'''آیه ۶۰ سوره انفال''' را مهمترین آیه قرآن درباره لزوم آمادگی و توانمندی همهجانبه برای پاسداری از جامعه اسلامی دانستهاند. این آیه نه تنها مسلمانان را به تجهیز نظامی فرامیخواند، بلکه بر ایجاد «رعب» در دشمنان خدا و دشمنان مؤمنان تأکید میکند تا مانع تجاوز آنان شود. تفسیر این آیه در طول تاریخ فقه و اندیشه اسلامی، گسترهای وسیع از کاربردها را در پی داشته است. | |||
مفسران و فقها بر این باورند که مفهوم «قوه» در این آیه، منحصر به قدرت نظامی سنتی نیست، بلکه همه ابعاد قدرت مادی و معنوی مؤثر در بازدارندگی و دفاع را دربرمیگیرد. این مفهوم میتواند شامل توان علمی، فناوری، اقتصادی، اطلاعاتی، رسانهای و فرهنگی باشد. به همین ترتیب، «رِبَاطِ الْخَيْلِ» (به معنای اسبان آماده) به عنوان مصداقی تاریخی، به تمام ابزارهای دفاعی پیشرفته در زمین، دریا و هوا، و حتی فضای سایبری در عصر حاضر تعمیم یافته است. هدف نهایی از این دستور قرآنی را حفظ امنیت و استقلال جامعه اسلامی و جلوگیری از ظلم دانستهان، نه تجاوز به دیگران. | |||
این آیه به عنوان یک دلیل قرآنی، در استنباط احکام متعدد فقهی بهویژه در باب [[جهاد]] از سوی فقها مورد استناد قرار گرفته شده است؛ ازجمله: | |||
* وجوب جهاد مالی: تأمین منابع مالی و بسیج امکانات برای دفاع، از مقدمات واجب شمرده شده و انفاق در این راه دارای پاداش اخروی دانسته شده است. | |||
* [[دفاع پیشدستانه]]: در صورت خوف موجه از حمله دشمن، آمادهسازی و اقدامات بازدارنده مشروع تلقی شده است. | |||
* مشروعیت فعالیتهای اطلاعاتی و [[تجسس]]: کسب آگاهی از وضعیت دشمن به عنوان مقدمه ضروری [[حفظ نظام سیاسی|حفظ نظام]]، مجاز شمرده شده و تشکیل سازمانهای اطلاعاتی در این چارچوب توجیه شده است. | |||
* بحث درباره [[سلاحهای کشتارجمعی|سلاحهای کشتار جمعی]]: در بین فقها درباره دلالت آیه بر وجوب تولید یا حرمت استفاده از چنین تسلیحاتی اختلاف نظر وجود دارد. برخی با استناد به عموم آیه، تهیه هر نوع وسیله بازدارنده را جایز میدانند، در حالی که دیگران با تأکید بر اهداف امنیتبخش و نفی فساد، استفاده از سلاحهایی که بیگناهان را نابود میکند را خارج از شمول آیه و حرام میدانند. | |||
* نفی اتهام تروریسم: تأکید آیه بر ایجاد «رعب» (ارهاب) در دشمنان مشخص، به معنای تأیید [[تروریسم]] علیه غیرنظامیان و بیگناهان تفسیر نشده و با آیات نهی از فساد و کشتار ناحق تقیید خورده است. | |||
* لزوم تشکیل حکومت و اخذ مالیات:ضرورت ساماندهی عمومی برای ایجاد این آمادگی، به عنوان دلیلی برای وجوب تشکیل [[حکومت اسلامی]] و نیز جواز دریافت مالیات برای تأمین هزینههای دفاعی دانسته شده است. | |||
* مذاکره از موضع قدرت:آیه بر ضرورت ورود به تعاملات بینالمللی (مانند [[مذاکره با دشمن|مذاکره]]) از موضع قوت و اقتدار تأکید دارد تا از موضع ضعف و امتیازدهی یکجانبه جلوگیری شود. | |||
* مشروعیت ابزارهای فرهنگی و رسانه:تقویت بنیه فکری، فرهنگی و رسانهای جامعه به عنوان جزئی از «قوه» معنوی و ابزاری برای مقابله با جنگ نرم و تبلیغات دشمن مورد توجه قرار گرفته است. | |||
* تداوم اجتهاد:این آیه به عنوان نمونهای از آیات «ناظر به زمان» مطرح شده که مصادیق آن با پیشرفت بشریت توسعه مییابد و لزوم پویایی فقه و اجتهاد برای تطبیق احکام با مقتضیات هر عصر را نشان میدهد. | |||
== متن و ترجمه آیه == | == متن و ترجمه آیه == | ||
«وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ» | «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ» | ||
| خط ۶: | خط ۲۲: | ||
== توضیح مختصر آیه == | == توضیح مختصر آیه == | ||
آیه ۶۰ سوره انفال به مسلمانان دستور میدهد که در برابر دشمنان، تا میتوانند ابزار جنگی تهیه و خود را مجهز کنند؛<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۴.</ref> زیرا افزایش توان نظامی مسلمانان، باعث دفاع از حقوق جامعه اسلامی، ایجاد ترس در دشمن<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۷؛ فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۳۸۸.</ref> و در نهایت عامل بازدارنده از تهاحم به جامعه اسلامی خواهد شد.<ref>خامنهای، سخنرانی «مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».</ref> | آیه ۶۰ سوره انفال را مهمترین آیه قرآن درباره ضرورت آمادگی نظامی همگانی دانستهاند.<ref>فائق و رحیمیپور، «ضرورت آمادگی نظامی همگانی بر اساس آیه ۶۰ سوره انفال با محوریت تفاسیر شیعه»، ص۱۳۰.</ref> در این آیه به مسلمانان و نه فقط به شخص پیامبر اسلام(ص)<ref>مطهری، آشنایی با قرآن، ج۳، ص۱۵۹-۱۶۰؛ فضلالله، من وحی القرآن، ج۱۰، ص۴۱۰.</ref> دستور میدهد که در برابر دشمنان، تا میتوانند ابزار جنگی تهیه و خود را مجهز کنند؛<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۴.</ref> زیرا افزایش توان نظامی مسلمانان، باعث دفاع از حقوق جامعه اسلامی، ایجاد ترس در دشمن<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۷؛ فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۳۸۸.</ref> و در نهایت عامل بازدارنده از تهاحم به جامعه اسلامی خواهد شد.<ref>خامنهای، سخنرانی «مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».</ref> هدف اصلی از این آیه جلوگیری از تجاوز دشمن به جامعه اسلامی دانسته شده است،<ref>کامکار و همکاران، «واکاوی سیاست دفاعی آیه اعداد با تأکید بر ضرورت پدافند غیرعامل»، ص۲۰.</ref> نه اینکه با افزایش قدرت نظامی به حقوق دیگران تجاوز شود.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۹.</ref> | ||
در | فقها و مفسران درباره واژه «قُوَّةٍ» در این آیه به چند نظر اشاره کردهاند؛ [[سید علی حسینی خامنهای|سید علی خامنهای]] آن را بهمعنای قدرت و توان در ابعاد مختلف، از جمله نظامی، علمی و سازمانی تفسیر کرده است.<ref>خامنهای، سخنرانی «مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».</ref> [[ناصر مکارم شیرازی]] آن را شامل هر نوع نیروی مادی و معنوی مؤثر در پیروزی بر دشمن میداند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۲.</ref> در تفسیر مجمعالبیان قوّت، به تجهیز مردان، سلاحها، ساخت قلعهها و وحدت کلمه معنا شده است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۸۵۲.</ref> در منابع [[حدیث|روایی]] نیز واژه قوّة به سلاحها، تیر، سپر، شمشیر و حتی خضاب کردن موی سفید با رنگ مشکی برای افزایش هیبت رزمندگان تفسیر شده است.<ref>عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ج۲، ص۱۶۴-۱۶۵.</ref> | ||
بخش پایانی آیه از نظر تفسیر نمونه به تأمین منابع مالی برای تقویت نیروی نظامی مسلمانان اشاره دارد و ثواب آن را نهتنها در دنیا، بلکه در آخرت، تضمین شده میداند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۸.</ref> علامه طباطبایی نیز این بخش را نشانهای از بازگشت عادلانه [[انفاق در راه خدا]]، بهویژه در [[جهاد]]، میداند که پاداش آن در زندگی اخروی تحقق خواهد یافت.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۶–۱۱۷.</ref> البته برخی نیز عبارت «و انتم لا تظلمون» را اشاره به این نکته میدانند که اگر شما توانمند شدید دیگر مورد ظلم دشمنان واقع نخواهید شد | در این آیه همچنین از واژه «رِبَاطِ الْخَيْلِ» استفاده شده است. درباره این واژه گفته شده که اگرچه این واژه به معنای اسبهای تندرو است که در زمان صدر اسلام از مهمترین ابزارهای جنگی محسوب میشود؛ ولی امروزه باید آن را بهمعنای ابزارهای پیشرفته نظامی تلقی کرد که متناسب با نیازهای روز باشد؛ چه ابزارهای مورد استفاده در زمین، چه در دریا و چه در آسمان. همچنین ابزارهای اطلاعاتی و بهویژه فضای مجازی از این صنف محسوب شدهاند.<ref>خامنهای، سخنرانی «مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».</ref> | ||
از مجموع نظرات مفسران و فقها این نتیجه گرفته شده است که آمادگی مدنظر آیه صرفا به ابعاد نظامی نباید فروکاسته شود؛ بلکه جهات مختلف توانمندی جامعه اسلامی باید تقویت شود تا دشمنان اسلام طمع دستدرازی به جامعه اسلامی نداشته باشند. همچنین گفته شده اگر قرار بر انعقاد قرارداد صلح باشد، باید این صلح بر پایه قدرت و نیرو باشد نه از روی ضعف و سستی.<ref>نگارش و جمالی زواره، «راهبرد آمادگی در برابر دشمن در خوانش آیه شصت سوره انفال»، ص۱۱۶-۱۱۷.</ref> | |||
در بخشی از آیه به گروهی اشاره شده که مسلمانان از دشمنی آنان بیخبر هستند؛ ولی آمادگی نظامی مسلمانان، آنان را نیز میترساند. در تفاسیر به چند گروه در این باره اشاره شده است: ۱) قبیله بنیقریظه؛ ۲) اهالی فارس؛<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۸۵۳.</ref> ۳) منافقانی که ظاهراً مسلماناند اما در باطن دشمن اسلام هستند.<ref>فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۳۸۸.</ref> [[علامه طباطبایی]] نیز بر این باور است که این دشمنان شامل منافقان و [[کافر|کافرانی]] هستند که هنوز در عمل با مسلمانان دشمنی نکردهاند، اما احتمال دشمنی با اسلام را دارند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۶.</ref> | |||
بخش پایانی آیه از نظر تفسیر نمونه به تأمین منابع مالی برای تقویت نیروی نظامی مسلمانان اشاره دارد و ثواب آن را نهتنها در دنیا، بلکه در آخرت، تضمین شده میداند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۸.</ref> علامه طباطبایی نیز این بخش را نشانهای از بازگشت عادلانه [[انفاق در راه خدا]]، بهویژه در [[جهاد]]، میداند که پاداش آن در زندگی اخروی تحقق خواهد یافت.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۶–۱۱۷.</ref> البته برخی نیز عبارت «و انتم لا تظلمون» را اشاره به این نکته میدانند که اگر شما توانمند شدید دیگر مورد ظلم دشمنان واقع نخواهید شد.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۹.</ref> | |||
== کاربردهای فقهی آیه == | == کاربردهای فقهی آیه == | ||
| خط ۱۶: | خط ۳۸: | ||
=== جهاد مالی و انفاق === | === جهاد مالی و انفاق === | ||
[[عباسعلی عمید زنجانی]] در [[اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه (کتاب)|کتاب اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه]] برای بیان مشروعیت جهاد مالی و بودجه نظامی به آیاتی از قرآن از جمله آیه ۶۰ سوره انفال استناد میکند. او افزون بر تکیه بر امدادهای غیبی و توکل بر خدا، بر این نکته تأکید میکند که در مسئله جهاد باید برای بسیج همه امکانات مادی و معنوی و استفاده بهینه از آنها نیز تلاش کرد. او در توضیح بیشتر تصریح میکند صرف نظر از عقل و تجربه، از نگاه اسلام و قرآن بین جهاد و پشتیبانی | [[عباسعلی عمید زنجانی]] در [[اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه (کتاب)|کتاب اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه]] برای بیان مشروعیت جهاد مالی و بودجه نظامی به آیاتی از قرآن از جمله آیه ۶۰ سوره انفال استناد میکند. او افزون بر تکیه بر امدادهای غیبی و توکل بر خدا، بر این نکته تأکید میکند که در مسئله جهاد باید برای بسیج همه امکانات مادی و معنوی و استفاده بهینه از آنها نیز تلاش کرد. او در توضیح بیشتر تصریح میکند صرف نظر از عقل و تجربه، از نگاه اسلام و قرآن بین جهاد و پشتیبانی جنگ، رابطه مستقیم علت و معلولی وجود دارد و راهی جز آمادگی کامل و توسعه ابعاد مختلف پشتیبانی وجود ندارد. به گفته او، دستور قرآن به آمادگی و تجهیز نیرو و ادوات جنگی در این عبارت «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّة» از آیه ۶۰ سوره انفال، از نظر کمّی و کیفی دارای اطلاق، و حاکم بر مسئله جهاد است.<ref>عمید زنجانی، اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه (جهاد)، ص۵۹-۸۵.</ref> | ||
=== دفاع پیشدستانه === | === دفاع پیشدستانه === | ||
| خط ۳۲: | خط ۵۴: | ||
[[محمدجواد فاضل لنکرانی]] نیز بر آن است که حرمت تولید سلاح کشتارجمعی از آیات قرآن برداشت نمیشود. با این حال، معتقد است که بهکارگیری این نوع از سلاحها حرام است. وی آیاتی از قرآن را که میتواند در بحث سلاحهای کشتارجمعی استفاده شود، دو دسته میداند: | [[محمدجواد فاضل لنکرانی]] نیز بر آن است که حرمت تولید سلاح کشتارجمعی از آیات قرآن برداشت نمیشود. با این حال، معتقد است که بهکارگیری این نوع از سلاحها حرام است. وی آیاتی از قرآن را که میتواند در بحث سلاحهای کشتارجمعی استفاده شود، دو دسته میداند: | ||
# آیاتی که بر اساس آنها، مسلمانان باید با تقویت قدرت دفاعی خود باعث رعب دشمنان شوند. وی از این آیات،<ref>انفال، ۶۰؛ نساء، ۷۱؛ توبه، ۵.</ref> تولید و بهکارگیری سلاح کشتارجمعی را نتیجه میگیرد. | # آیاتی که بر اساس آنها، مسلمانان باید با تقویت قدرت دفاعی خود باعث رعب دشمنان شوند. وی از این آیات،<ref>سوره انفال، آیه ۶۰؛ سوره نساء، آیه ۷۱؛ سوره توبه، آیه ۵.</ref> تولید و بهکارگیری سلاح کشتارجمعی را نتیجه میگیرد. | ||
# آیاتی که دلالت بر حرمت فساد میکند. وی با اتکا به این آیات<ref>بقره، ۱۱ و ۲۷ و ۳۰ و ۲۰۵.</ref> بر آن میشود که فساد امری حرام و مبغوض است. | # آیاتی که دلالت بر حرمت فساد میکند. وی با اتکا به این آیات<ref>سوره بقره، آیه ۱۱ و آیه ۲۷ و آیه ۳۰ و آیه ۲۰۵.</ref> بر آن میشود که فساد امری حرام و مبغوض است. | ||
فاضل لنکرانی در تحلیل کلی این دو دسته، بر آن است که حرمت تولید سلاحهای کشتارجمعی از این آیات برداشت نمیشود و از تقیید آیات دسته اول با آیات دسته دوم، تنها میتوان حرمت بهکارگیری را برداشت کرد؛ | فاضل لنکرانی در تحلیل کلی این دو دسته، بر آن است که حرمت تولید سلاحهای کشتارجمعی از این آیات برداشت نمیشود و از تقیید آیات دسته اول با آیات دسته دوم، تنها میتوان حرمت بهکارگیری را برداشت کرد؛ چراکه موجب فساد میشود. وی همچنین با اتکا به [[آیه ۱۹۰ سوره بقره|آیات ۱۹۰]] و [[آیه ۱۹۴ سوره بقره|۱۹۴ سوره بقره]]، بر حرمت استفاده از سلاحهای کشتارجمعی تأکید میکند.<ref>علیدوست، فقه هستهای، ص۷۷-۸۵.</ref> | ||
در مقابلِ این نظر گفته شده که این آیه به خاطر کثرت استعمال، منصرف به سلاحهای متعارف است، بنابراین دلالت آن بر جواز سلاحهای کشتاری جمعی مشکل است و نمیتواند آمادگی و تهیۀ امکانات جنگی و سلاحهای کشتارجمعی را ثابت کند.<ref>ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاحهای کشتار جمعی»، ص۹۲.</ref> برخی نیز با توجه به معنای دو کلمه «قوة» و «ترهبون»، معتقدند مفاد آیه و منظور از قدرت در آن، قدرتی را توصیه میکند که رغبت دشمنان به تجاوز و ماجراجویی علیه مسلمانان را از میان ببرد؛ در حالی که سلاح کشتارجمعی نه تنها امنیتزا نیست، بلکه باعث ترس و عدم امنیت در دارندگان آن میشود. بنابراین اینگونه سلاحها، تخصصاً از دایره آیه خارج میشود و هرگونه استفاده از این آیه به عنوان یک عام قاعدهساز منتفی است. چنانکه [[سید روحالله موسوی خمینی|امام خمینی]] و [[سید علی حسینی خامنهای|آیتالله خامنهای]] بر این باورند که سلاحهای کشتارجمعی نه تنها تأمین کنندۀ صلح و امنیت جامعۀ بشری نیستند، بلکه تهدیدی جدی علیه بشریت و امنیت هستند.<ref>خمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۹۳؛ خامنهای، | در مقابلِ این نظر گفته شده که این آیه به خاطر کثرت استعمال، منصرف به سلاحهای متعارف است، بنابراین دلالت آن بر جواز سلاحهای کشتاری جمعی مشکل است و نمیتواند آمادگی و تهیۀ امکانات جنگی و سلاحهای کشتارجمعی را ثابت کند.<ref>ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاحهای کشتار جمعی»، ص۹۲.</ref> برخی نیز با توجه به معنای دو کلمه «قوة» و «ترهبون»، معتقدند مفاد آیه و منظور از قدرت در آن، قدرتی را توصیه میکند که رغبت دشمنان به تجاوز و ماجراجویی علیه مسلمانان را از میان ببرد؛ در حالی که سلاح کشتارجمعی نه تنها امنیتزا نیست، بلکه باعث ترس و عدم امنیت در دارندگان آن میشود. بنابراین اینگونه سلاحها، تخصصاً از دایره آیه خارج میشود و هرگونه استفاده از این آیه به عنوان یک عام قاعدهساز منتفی است. چنانکه [[سید روحالله موسوی خمینی|امام خمینی]] و [[سید علی حسینی خامنهای|آیتالله خامنهای]] بر این باورند که سلاحهای کشتارجمعی نه تنها تأمین کنندۀ صلح و امنیت جامعۀ بشری نیستند، بلکه تهدیدی جدی علیه بشریت و امنیت هستند.<ref>خمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۹۳؛ خامنهای، «پیام به نخستین کنفرانس بینالمللی خلع سلاح هستهای و عدم اشاعه»، مندرج در سایت خامنهای دات آی آر.</ref> | ||
دلیل دیگر بر منع تولید تسلیحات کشتارجمعی، لغویت و اسراف در آن به دلیل هزینههای گزاف آن است.<ref>ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاحهای کشتار جمعی»، ص۱۰۴.</ref> آیت الله خامنهای تولید سلاحهای کشتارجمعی را کاری بیهوده، پرهزینه، پر دردسر و پرخطر میداند<ref>خامنهای، «بیانات در دیدار دانشمندان هستهای». مندرج در سایت خامنهای دات آی آر.</ref> که جز هزینۀ ایجاد و نگهداری، هیچ فایده ای ندارد. با این بیان و در صورتی که ادله وجوب تولید و بهرهبرداری از این سلاحها (مانند آیۀ ۶۰ انفال) قاصر از اثبات حکم وجوب باشند، حرمت تولید از باب اسراف قابل اثبات است.<ref>خامنهای، بیانات در نوزدهمین سالگرد رحلت امام خمینی، مندرج در سایت خامنهای دات آی آر.</ref> | |||
نویسندگان [[قواعد فقه بشردوستانه (کتاب)|کتاب قواعد فقه بشردوستانه]] معتقدند که استفاده از سلاحهای هستهای به دلیل بُرد بسیار گسترده در کشتار و تخریب به هیچ وجه جایز نیست؛ البته به باور آنها، ارهاب و ترساندن دشمن که هدف اِعداد امر شده در آیه ۶۰ سوره انفال است با داشتن دانشِ هستهای نیز محقق میشود و نیازی به ساختِ سلاح هستهای نیست. نویسندگان، امر الهی مبنی بر آمادگی برای مقابله با دشمن را دلیل موجهی برای ساخت سلاح هستهای نمیدانند، زیرا معتقدند آمادگی باید با فرآیندی مشروع صورت گیرد و سلاح هستهای که جمعی از بیگناهان را نابود میسازد، مشروع و مجاز نیست.<ref>لرینژاد و قائمی خرق، قواعد فقه بشردوستانه، ص۴۷-۶۴.</ref> | |||
در نهایت بر این نکته تأکید شده است که اقدامات بازدارنده مدنظر اسلام در این آیه به نوع خاصی از ترس اشاره دارد که به قتل منجر نشود و فقط علیه دشمنان اسلام استفاده شود؛ بنابراین استفاده از ابزاری را تأیید نمیکند. با این توصیف گفته شده استفاده از تسلیحات کشتار جمعی به صورت تخصصی از شمول این آیه خارج است زیرا این نوع تسلیحات باعث ترس همگانی خواهد شد و گناهگار و بیگناه را با هم در بر میگیرد.<ref>کامکار و روستایی، «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت ...»، ص۱۱-۱۲ و ۱۸.</ref> | |||
وی در ادامه تذکر میدهد که هدف غایی تشکیلات اطلاعاتی را باید در هدفهای جهاد و دعوت جهانی اسلام پیدا کرد. | === نفی تروریسم در اسلام === | ||
مرتضی ابریان شاهرودی در [[ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه (کتاب)|کتاب ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه]]، به بررسی مفاهیم و واژگانی در متون دینی پرداخته که برخی افراد برای معرفی اسلام بهعنوان دینی تروریستی و توجیه اقدامات خشونتآمیز خود به آنها استناد کردهاند. او با ارائه دلایل متعدد این برداشتها را رد میکند. به گفته او، یکی از این واژگان، کلمه «ارهاب» و مشتقات آن است که در آیات مختلفی از جمله آیه ۶۰ سوره انفال بهکار رفته است. به باور مؤلف، این واژه در قرآن به معنای لغوی خود یعنی خوف و ترس بهکار رفته و با معنای اصطلاحی آن که امروزه رایج شده تفاوت دارد. او معتقد است که آنچه از واژه ارهاب در قرآن برداشت میشود، هیچ بار معنایی منفی ندارد و افزون بر آن در آیاتی مانند [[آیه ۱۵۱ سوره اعراف]] و [[آیه ۳۲ سوره مائده]] به صراحت با کشتار بدون دلیل شرعی مخالفت شده است؛ بنابراین، اسلام به هیچ وجه اعمال تروریستی را تأیید نمیکند.<ref>شاهرودی، ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه، ص۵۹-۶۵.</ref> | |||
=== تأسیس سازمانهای اطلاعاتی === | |||
عباسعلی عمید زنجانی برای اثبات ضرورت تشکیل سازمان اطلاعاتی در مدیریت جهاد، بعد از اشاره به سیره پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع)، به این نکته اشاره میکند که ایجاد سازمان اطلاعاتی مقدمه واجب است. به گفته او، اگر در آیه ۶۰ سوره انفال «قوة» به قدرت نظامی و تسلیحاتی تفسیر شود، کسب و حفاظت اطلاعات نوعی قدرت نظامی محسوب میشود و بنابراین از باب مقدمه واجب، وجوب خواهد بود. وی در ادامه تذکر میدهد که هدف غایی تشکیلات اطلاعاتی را باید در هدفهای جهاد و دعوت جهانی اسلام پیدا کرد. او با نشاندادن سابقه تاریخی شبکه اطلاعاتی در اندیشه اسلامی، مشاغل «عریف» و «نقیب» را با عنوان «شبکه اطلاعاتی عریف و نقیب» شرح میدهد و به این نکته نیز اشاره میکند که به دلیل سوء استفاده خلفا و سلاطین از این افراد، در تعدادی از روایات، از این مشاغل نکوهش شده است؛ وگرنه طبق آیه ذکر شده این مشاغل ضروری جامعه اسلامی و ابزار حفظ حکومت است.<ref>عمید زنجانی، اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه، ص۱۰۳-۱۱۸.</ref> | |||
=== | === جواز تجسس برای حفظ نظام اسلامی === | ||
رضا مظفری در [[بررسی مسئله فقهی تجسس (کتاب)|کتاب بررسی مسئله فقهی تجسس]]، هنگام واکاوی تزاحم میان حرمت تجسس و [[حفظ نظام سیاسی|وجوب حفظ نظام]]، ملاک وجوب حفظ نظام اسلامی را بر ملاک [[تجسس|حرمت تجسس]] مقدّم میدارد. وی در توضیح این دیدگاه، با اشاره به آرای فقیهانی که حفظ نظام را واجب شمردهاند (مانند شیخ طوسی، علامه حلی، شهید اول و [[سید روحالله موسوی خمینی|امام خمینی]])، معتقد است، برای جواز تجسس در راستای حفظ نظام میتوان به آیه ۶۰ سوره انفال استناد کرد؛ چراکه این آیه به صراحت بر ضرورت آمادگی برای پاسداری از جامعه اسلامی در برابر هجوم دشمنان تأکید دارد. مظفری با بررسی چندین روایت، حفظ نظام اسلامی را یکی از مهمترین واجبات دانسته که فراهمآوردن مقدمات آن نیز واجب است؛ بنابراین، بررسی وضعیت دشمن از لحاظ نیروی انسانی، تجهیزات جنگی و برنامههای آنان، از جمله مقدمات اساسی حفظ نظام تلقی میشود.<ref>مظفری، بررسی مسئله فقهی تجسس، ص۹۴-۱۰۳.</ref> | |||
=== لزوم تشکیل حکومت اسلامی و حفاظت از آن === | === لزوم تشکیل حکومت اسلامی و حفاظت از آن === | ||
[[امام خمینی]] | به باور [[سید روحالله موسوی خمینی|امام خمینی]]، آیه ۶۰ سوره انفال، در کنار دیگر احکام مربوط به حفظ نظام اسلامی و دفاع از استقلال امت اسلام، میتواند دلیلی بر ضرورت تشکیل [[حکومت اسلامی]] در [[عصر غیبت]] نیز باشد. به گفته او، اگر مسلمانان به تشکیل حکومت اسلامی اقدام کنند و آن را تقویت و تجهیز نمایند، کشورهای متخاصم امکان دستدرازی به جهان اسلام را نخواهند یافت و امت اسلامی مورد ظلم و تعدی قرار نخواهد گرفت.<ref>امام خمینی، ولایت فقیه، ص۳۳.</ref> | ||
=== | === دریافت مالیات برای مخارج حکومت اسلامی === | ||
تقویت توانمندیهای نظام اسلامی و حفظ آمادگیهای لازم در برابر دشمنان، از دلایلی است که برای مشروعیت دریافت [[مالیات]] به آن استناد شده است. بر این اساس استدلال میشود که طبق آیه ۶۰ سوره انفال، حکومت اسلامی برای پاسداری از نظام و جامعهی اسلامی باید بهطور مستمر توانمندیهای خود را متناسب با اقتضائات زمان افزایش دهد و دستیابی به این هدف قرآنی، ایجاب میکند که حکومت برای تأمین هزینههای ضروری خود، به وضع و دریافت مالیات اقدام نماید.<ref>مخلصی، «وجوه شرعی و مالیات»، ص۲۱۰-۲۱۱.</ref> | |||
=== | === اصول و فنون پیش از آغاز مذاکره === | ||
قاسم شباننیا در [[مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی (کتاب)|کتاب مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی]] با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال، استقبال از پیشنهاد صلح طرف مقابل را از اصول و فنون پیش از [[مذاکره با دشمن|مذاکره]] میداند که دولت اسلامی باید در موضع اقتدار آن را بپذیرد. به باور او، چنانچه طرف مقابل درخواست صلح و آشتی داشته باشد، بر اساس [[آیه ۶۱ سوره انفال|آیه ۶۱ همین سوره]]، این درخواست باید مورد توجه قرار گیرد. وی همچنین معتقد است که باید همواره مراقب فریب و نیرنگ دشمن بود و پیشنهاد صلح نباید موجب به خطر افتادن منافع دولت اسلامی شود. از سوی دیگر، ردّ پیشنهاد صلح از همان ابتدا و بدون سنجش و بررسی، ممکن است دولت اسلامی را در افکار عمومی جهانی به عنوان طرفی جنگطلب نمایش دهد.<ref>شباننیا، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، ص۱۰۸-۱۰۹.</ref> | |||
به گفته او، شناخت دقیق طرف مذاکره، آگاهی از اهداف، مقاصد و نیات وی، و همچنین درک میزان خصومت و دشمنی طرف مقابل، از دیگر ضروریات پیش از مذاکره است. همچنین ورود به مذاکره از موضع قدرت و عزت، و نمایش اقتدار و توان نظامی پیش از آغاز گفتوگوها، موجب میشود دشمن به دنبال امتیازگیری نباشد؛ چنانکه در آیه ۶۰ سوره انفال نیز به آن اشاره شده است. این اقتدار و استحکام بهطور آشکار در جریان مذاکرات پیامبر اکرم(ص) در جنگ احزاب و صلح با بنیضمره قابل مشاهده است.<ref>شباننیا، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، ص۱۱۰-۱۱۵.</ref> | |||
=== | === مشروعیت مسابقات تیراندازی === | ||
گروهی از [[مجتهد|فقیهان شیعه]] با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال و روایتی از پیامبر(ص) که واژه «قُوَّة» را به «تیراندازی» تفسیر کرده، معتقد به مشروعیت مسابقات تیراندازی شدهاند.<ref>شیخ طوسی، المبسوط، ج۶، ص۲۸۹؛ ابنادریس حلی، السرائر، ج۳، ص۱۴۶؛ طباطبایی، ریاض المسائل، ج۱۰، ص۲۳۳–۲۳۴؛ ابنبرّاج، المهذب، ج۱، ص۳۳۰.</ref> | |||
=== بایستههای فعالیت رسانهای از منظر اسلام === | |||
خلیل منصوری، نویسنده [[فقه رسانه در اسلام (کتاب)|کتاب فقه رسانه در اسلام]]، درباره مشروعیت رسانه از منظر اسلام، ماهیتی ابزاری برای آن قائل است؛ ابزاری که میتواند با نقشآفرینی در آموزش و پرورش، نشر فضیلت، گسترش فلسفه دین و ترویج فرهنگ عدالتخواهی و ستمستیزی، بهعنوان یک ابزار کارآمد از مشروعیت شرعی برخوردار شود.<ref>منصوری، فقه رسانه در اسلام، ص۵۷-۵۸.</ref> نویسنده با اتکا به آیاتی از قرآن، مانند آیه استعداد (انفال/۶۰) و [[آیه ۱۲۲ سوره توبه|آیه نفر]]، فعالیت در جهت ایفای کارکردهای مثبت و ارزشی رسانه را از نظر فقهی، از واجبات کفایی میداند. به باور او، ارزش رسانه در اسلام به کارکردهایی وابسته است مانند: روشنگری افکار عمومی، پیشبرد اهداف اسلام و سبک زندگی اسلامی، تلاش برای نفی مرزبندیهای کاذب و تفرقهانگیز، مبارزه با مظاهر فرهنگ استعماری و تبلیغ فرهنگ اصیل اسلامی.<ref>منصوری، فقه رسانه در اسلام، ص۶۴-۶۵.</ref> | |||
=== | |||
=== اجتهاد مستمر؛ محرک تطبیق دین با تحولات زمان === | === اجتهاد مستمر؛ محرک تطبیق دین با تحولات زمان === | ||
مطهری اجتهاد را صرفاً یک تکنیک علمی نمیداند، بلکه آن را | [[مرتضی مطهری]] در [[اسلام و نیازهای زمان (کتاب)|کتاب اسلام و نیازهای زمان]]، اجتهاد را صرفاً یک تکنیک علمی نمیداند، بلکه آن را «قوه محرکه اسلام» معرفی میکند؛ نیرویی حیاتی که دین را در مواجهه با تحولات تاریخی و اجتماعی زنده و پویا نگه میدارد. از نگاه او، در جهانی که مقتضیات آن همواره در حال دگرگونی است، اجتهاد نیز باید پیوسته فعال و زمانآگاه باقی بماند. وی با اشاره به آرای ابنسینا و اقبال لاهوری، و با تأمل در آیات قرآن، بر ضرورت تداوم اجتهاد در همه ادوار تأکید میورزد. مطهری برای روشنسازی این دیدگاه، به نمونههایی از فقه ناظر به زمان اشاره میکند. بهعنوان نمونه، در تفسیر فراز «وَأَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوّة» در آیه ۶۰ سوره انفال، خاطرنشان میکند که اگرچه آمادگی رزمی همواره مورد تأکید اسلام بوده است؛ اما مصادیق تجهیزات و امکانات نظامی به اقتضای هر دوره متفاوت است و نمیتوان آن را محدود به ابزارهایی مانند تیراندازی یا اسبسواری دانست.<ref>مطهری، اسلام و نیازهای زمان، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۳.</ref> | ||
برای روشنسازی این دیدگاه، | |||
== تکنگاری == | |||
درباره آیه ۶۰ سوره انفال، کتابی با عنوان «[[اعداد قوهها؛ خوانشی از آیه ۶۰ سوره انفال (کتاب)|اعداد قوهها؛ خوانشی از آیه ۶۰ سوره انفال]]»، توسط قاسم فولادی و ابوطالب شفقت به رشته تحریر درآمده و دانشگاه صنعتی امیرکبیر در سال ۱۴۰۰ش آن را منتشر کرده است. همچنین چندین مقاله درباره این آیه به رشته تحریر در آمده است که از ابعاد گوناگون به بررسی آن پرداختهاند؛ ازجمله «راهبرد آمادگی در برابر دشمن در خوانش آیه شصت سوره انفال» اثر حمید نگارش و زهره جمالی زواره، «ضرورت آمادگی نظامی همگانی بر اساس آیه ۶۰ سوره انفال با محوریت تفاسیر شیعه» تألیف مجتبی فائق و غلامرضا رحیمیپور و «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت اذا جار السلطان هانت الدولة از امام رضا(ع)» نوشته سحر کامکار و حمید روستایی. | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۱۰۲: | خط ۱۰۲: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{منابع}} | |||
* آقاباقری، محمدجواد، دفاع پیشدستانه، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۳ش. | * آقاباقری، محمدجواد، دفاع پیشدستانه، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۳ش. | ||
* | * ابریان شاهرودی، مرتضی، ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه، شاهرود، آوای چلچله، ۱۴۰۲ش. | ||
* ابنادریس حلی، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق. | * ابنادریس حلی، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق. | ||
* ابنبرّاج، عبدالعزیز طرابلسی، المهذب، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۶ق. | * ابنبرّاج، عبدالعزیز طرابلسی، المهذب، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۶ق. | ||
* خامنهای، سید | * امام خمینی، سید روحالله، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش. | ||
* | * امام خمینی، سید روحالله، ولایت فقیه، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى( س)، بیتا. | ||
* حبالله، حیدر، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، چاپ اول، قم، دارالفقه الاسلامی المعاصر. (۱۴۳۲ ق) | |||
* خامنهای، سید علی، [https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=9171 «پیام به نخستین کنفرانس بینالمللی خلع سلاح هستهای و عدم اشاعه»]، مندرج در سایت خامنهای دات آی آر، تاریخ درج ۳ اسفند ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید ۱۳ دی ماه ۱۴۰۴ش. | |||
* خامنهای، سید علی، [https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=19124 «بیانات در دیدار دانشمندان هستهای»]، مندرج در سایت خامنهای دات آی آر، تاریخ درج ۲۸ فروردین ۱۳۸۹ش، تاریخ بازدید ۱۳ دی ماه ۱۴۰۴ش. | |||
* خامنهای، سید علی، [https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=43767 «بیانات در مراسم دانشآموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)»]، مندرج در سایت خامنهای دات آی آر، تاریخ درج ۲۱ مهر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید ۱۳ دی ماه ۱۴۰۴ش. | |||
* ربانی، مهدی و عباسعلی روحانی، [https://jfiqh.um.ac.ir/article_33891_abde826261252202176fdbb484ea6667.pdf «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاحهای کشتارجمعی»]، فصلنامه فقه و اصول، شماره ۱۲۳، ۱۳۹۹ش. | |||
* رمضانی، سید هادی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، تهران، نشر جاودانه، ۱۳۹۹ش. | |||
* شباننیا، قاسم، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، قم، مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۶ش. | |||
* شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تحقیق: سید محمدتقی کشفی، تهران، المکتبة المرتضویه، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق. | * شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تحقیق: سید محمدتقی کشفی، تهران، المکتبة المرتضویه، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق. | ||
* طباطبایی، سید علی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، موسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۸ق. | * طباطبایی، سید علی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، موسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۸ق. | ||
* طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۷ق. | |||
* طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش. | * طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش. | ||
* عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق. | * عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق. | ||
* | * علیدوست، ابوالقاسم، فقه هستهای، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۷ش. | ||
* عمید زنجانی، عباسعلی، اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه (جهاد)، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۵ش. | |||
* فائق، مجتبی و غلامرضا رحیمیپور، [https://pmr.sndu.ac.ir/article_2850_58f5941fcee62892b680217f497c654e.pdf «ضرورت آمادگی نظامی همگانی بر اساس آیه ۶۰ سوره انفال با محوریت تفاسیر شیعه»]، فصلنامه نگرش مدیریت راهبردی، شماره ۳، ۱۴۰۲ش. | |||
* فاضل مقداد، جمال الدین، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، المکتبة المرتضویة، بیتا. | |||
* فضلالله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر، ۱۴۱۹ق. | |||
* کامکار، سحر و حمید روستایی و اردوان ارژنگ، [https://fzr.padafand.fstc.ac.ir/article_296_35604b48f32e9f5c8a1eacde77b28f8a.pdf «واکاوی سیاست دفاعی آیه اعداد با تأکید بر ضرورت پدافند غیرعامل»]، فصلنامه پدافند غیرعامل و امنیت، شماره ۳۹، ۱۴۰۱ش. | |||
* کامکار، سحر و حمید روستایی، [https://www.farhangerazavi.ir/article_193573_bdbe4dcabfb27aeb49715115644bd54d.pdf «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت اذا جار السلطان هانت الدولة از امام رضا(ع)»]، فصلنامه فرهنگ رضوی، شماره ۴۵، ۱۴۰۳ش. | |||
* لرینژاد، محمد و سید محسن قائمی خرق، قواعد فقه بشردوستانه، تهران، مجد، ۱۳۹۵ش. | * لرینژاد، محمد و سید محسن قائمی خرق، قواعد فقه بشردوستانه، تهران، مجد، ۱۳۹۵ش. | ||
* | * مخلصی، عباس، [https://jf.isca.ac.ir/article_4127.html «وجوه شرعی و مالیات»]، فصلنامه فقه، شماره ۳، ۱۳۷۴ش. | ||
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، | * مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش. | ||
* مطهری، مرتضی، اسلام و نیازهای زمان، تهران، صدرا، ۱۳۸۱ش. | |||
* مظفری، رضا، بررسی مسئله فقهی تجسس، قم، میراث ماندگار، ۱۳۹۴ش. | |||
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش. | |||
* ملامحمدعلی، امیر، مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۵ش. | |||
* منصوری، خلیل، فقه رسانه در اسلام، قم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۶ش. | |||
* ناصر، علی، [https://iul.edu.lb/wp-content/uploads/2020/12/Sawt-AlJamiaa-4-Arabic-2010.pdf «المنطلقات الفقهیة لنظریة التفصیل فی إنتاج اسلحة الدمار الشامل»]، مجلة الصوت الجامعة، شماره ۴، ۲۰۱۳م. | |||
* نگارش، حمید و زهره جمالی زواره، [https://psq.bou.ac.ir/article_22634_f0f782a14c1782d185a8d25c8df0b37b.pdf «راهبرد آمادگی در برابر دشمن در خوانش آیه شصت سوره انفال»]، فصلنامه علوم سیاسی، شماره ۷۵، ۱۳۹۵ش. | |||
* یزدی، محمد، فقه القرآن، قم، مؤسسۀ اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق. | |||
[[رده:پیشنویس | {{پایان}} | ||
[[رده:پیشنویس آیات]] | |||