فقه معاصر:پیش‌نویس آیه ۶۰ سوره انفال: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 {{نگارش}}
+'''آیه ۶۰ سوره انفال''' را مهمترین آیه قرآن درباره لزوم آمادگی و توانمندی همه‌جانبه برای پاسداری از جامعه اسلامی دانسته‌اند. این آیه نه تنها مسلمانان را به تجهیز نظامی فرامی‌خواند، بلکه بر ایجاد «رعب» در دشمنان خدا و دشمنان مؤمنان تأکید می‌کند تا مانع تجاوز آنان شود. تفسیر این آیه در طول تاریخ فقه و اندیشه اسلامی، گستره‌ای وسیع از کاربردها را در پی داشته است.
+مفسران و فقها بر این باورند که مفهوم «قوه» در این آیه، منحصر به قدرت نظامی سنتی نیست، بلکه همه ابعاد قدرت مادی و معنوی مؤثر در بازدارندگی و دفاع را دربرمی‌گیرد. این مفهوم می‌تواند شامل توان علمی، فناوری، اقتصادی، اطلاعاتی، رسانه‌ای و فرهنگی باشد. به همین ترتیب، «رِبَاطِ الْخَيْلِ» (به معنای اسبان آماده) به عنوان مصداقی تاریخی، به تمام ابزارهای دفاعی پیشرفته در زمین، دریا و هوا، و حتی فضای سایبری در عصر حاضر تعمیم یافته است. هدف نهایی از این دستور قرآنی را حفظ امنیت و استقلال جامعه اسلامی و جلوگیری از ظلم دانسته‌ان، نه تجاوز به دیگران.
+این آیه به عنوان یک دلیل قرآنی، در استنباط احکام متعدد فقهی به‌ویژه در باب [[جهاد]] از سوی فقها مورد استناد قرار گرفته شده است؛ ازجمله:
+* وجوب جهاد مالی: تأمین منابع مالی و بسیج امکانات برای دفاع، از مقدمات واجب شمرده شده و انفاق در این راه دارای پاداش اخروی دانسته شده است.
+* [[دفاع پیش‌دستانه]]: در صورت خوف موجه از حمله دشمن، آماده‌سازی و اقدامات بازدارنده مشروع تلقی شده است.
+* مشروعیت فعالیت‌های اطلاعاتی و [[تجسس]]: کسب آگاهی از وضعیت دشمن به عنوان مقدمه ضروری [[حفظ نظام سیاسی|حفظ نظام]]، مجاز شمرده شده و تشکیل سازمان‌های اطلاعاتی در این چارچوب توجیه شده است.
+* بحث درباره [[سلاح‌های کشتارجمعی|سلاح‌های کشتار جمعی]]: در بین فقها درباره دلالت آیه بر وجوب تولید یا حرمت استفاده از چنین تسلیحاتی اختلاف نظر وجود دارد. برخی با استناد به عموم آیه، تهیه هر نوع وسیله بازدارنده را جایز می‌دانند، در حالی که دیگران با تأکید بر اهداف امنیت‌بخش و نفی فساد، استفاده از سلاح‌هایی که بی‌گناهان را نابود می‌کند را خارج از شمول آیه و حرام می‌دانند.
+* نفی اتهام تروریسم: تأکید آیه بر ایجاد «رعب» (ارهاب) در دشمنان مشخص، به معنای تأیید [[تروریسم]] علیه غیرنظامیان و بی‌گناهان تفسیر نشده و با آیات نهی از فساد و کشتار ناحق تقیید خورده است.
+* لزوم تشکیل حکومت و اخذ مالیات:ضرورت سامان‌دهی عمومی برای ایجاد این آمادگی، به عنوان دلیلی برای وجوب تشکیل [[حکومت اسلامی]] و نیز جواز دریافت مالیات برای تأمین هزینه‌های دفاعی دانسته شده است.
+* مذاکره از موضع قدرت:آیه بر ضرورت ورود به تعاملات بین‌المللی (مانند [[مذاکره با دشمن|مذاکره]]) از موضع قوت و اقتدار تأکید دارد تا از موضع ضعف و امتیازدهی یک‌جانبه جلوگیری شود.
+* مشروعیت ابزارهای فرهنگی و رسانه:تقویت بنیه فکری، فرهنگی و رسانه‌ای جامعه به عنوان جزئی از «قوه» معنوی و ابزاری برای مقابله با جنگ نرم و تبلیغات دشمن مورد توجه قرار گرفته است.
+* تداوم اجتهاد:این آیه به عنوان نمونه‌ای از آیات «ناظر به زمان» مطرح شده که مصادیق آن با پیشرفت بشریت توسعه می‌یابد و لزوم پویایی فقه و اجتهاد برای تطبیق احکام با مقتضیات هر عصر را نشان می‌دهد.
 == متن و ترجمه آیه ==
 «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تُظْلَمُونَ»
@@ خط ۶: / خط ۲۲: @@
 == توضیح مختصر آیه ==
-آیه ۶۰ سوره انفال به مسلمانان و نه فقط به شخص پیامبر اسلام(ص)<ref>مطهری، آشنایی با قرآن، ج۳، ص۱۵۹-۱۶۰؛ فضل‌الله، من وحی القرآن، ج۱۰، ص۴۱۰.</ref> دستور می‌دهد که در برابر دشمنان، تا می‌توانند ابزار جنگی تهیه و خود را مجهز کنند؛<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۴.</ref> زیرا افزایش توان نظامی مسلمانان، باعث دفاع از حقوق جامعه اسلامی، ایجاد ترس در دشمن<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۷؛ فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۳۸۸.</ref> و در نهایت عامل بازدارنده از تهاحم به جامعه اسلامی خواهد شد.<ref>خامنه‌ای، سخنرانی «مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».</ref> هدف اصلی از این آیه جلوگیری از تجاوز دشمن به جامعه اسلامی دانسته شده است،<ref>کامکار و همکاران، «واکاوی سیاست دفاعی آیه اعداد با تأکید بر ضرورت پدافند غیرعامل»، ص۲۰.</ref> نه اینکه با افزایش قدرت نظامی به حقوق دیگران تجاوز شود.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۹.</ref>
+آیه ۶۰ سوره انفال را مهمترین آیه قرآن درباره ضرورت آمادگی نظامی همگانی دانسته‌اند.<ref>فائق و رحیمی‌پور، «ضرورت آمادگی نظامی همگانی بر اساس آیه ۶۰ سوره انفال با محوریت تفاسیر شیعه»، ص۱۳۰.</ref> در این آیه به مسلمانان و نه فقط به شخص پیامبر اسلام(ص)<ref>مطهری، آشنایی با قرآن، ج۳، ص۱۵۹-۱۶۰؛ فضل‌الله، من وحی القرآن، ج۱۰، ص۴۱۰.</ref> دستور می‌دهد که در برابر دشمنان، تا می‌توانند ابزار جنگی تهیه و خود را مجهز کنند؛<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۴.</ref> زیرا افزایش توان نظامی مسلمانان، باعث دفاع از حقوق جامعه اسلامی، ایجاد ترس در دشمن<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۷؛ فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۳۸۸.</ref> و در نهایت عامل بازدارنده از تهاحم به جامعه اسلامی خواهد شد.<ref>خامنه‌ای، سخنرانی «مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».</ref> هدف اصلی از این آیه جلوگیری از تجاوز دشمن به جامعه اسلامی دانسته شده است،<ref>کامکار و همکاران، «واکاوی سیاست دفاعی آیه اعداد با تأکید بر ضرورت پدافند غیرعامل»، ص۲۰.</ref> نه اینکه با افزایش قدرت نظامی به حقوق دیگران تجاوز شود.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۹.</ref>
 فقها و مفسران درباره واژه «قُوَّةٍ» در این آیه به چند نظر اشاره کرده‌اند؛ [[سید علی حسینی خامنه‌ای|سید علی خامنه‌ای]] آن را به‌معنای قدرت و توان در ابعاد مختلف، از جمله نظامی، علمی و سازمانی تفسیر کرده است.<ref>خامنه‌ای، سخنرانی «مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)».</ref> [[ناصر مکارم شیرازی]] آن را شامل هر نوع نیروی مادی و معنوی مؤثر در پیروزی بر دشمن می‌داند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۲.</ref> در تفسیر مجمع‌البیان قوّت، به تجهیز مردان، سلاح‌ها، ساخت قلعه‌ها و وحدت کلمه معنا شده است.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۸۵۲.</ref> در منابع [[حدیث|روایی]] نیز واژه قوّة به سلاح‌ها، تیر، سپر، شمشیر و حتی خضاب کردن موی سفید با رنگ مشکی برای افزایش هیبت رزمندگان تفسیر شده است.<ref>عروسی حویزی، تفسیر نور الثقلین، ج۲، ص۱۶۴-۱۶۵.</ref>
@@ خط ۱۴: / خط ۳۰: @@
 از مجموع نظرات مفسران و فقها این نتیجه گرفته شده است که آمادگی مدنظر آیه صرفا به ابعاد نظامی نباید فروکاسته شود؛ بلکه جهات مختلف توان‌مندی جامعه اسلامی باید تقویت شود تا دشمنان اسلام طمع دست‌درازی به جامعه اسلامی نداشته باشند. همچنین گفته شده اگر قرار بر انعقاد قرارداد صلح باشد، باید این صلح بر پایه قدرت و نیرو باشد نه از روی ضعف و سستی.<ref>نگارش و جمالی زواره، «راهبرد آمادگی در برابر دشمن در خوانش آیه شصت سوره انفال»، ص۱۱۶-۱۱۷.</ref>
-در بخشی از آیه به گروهی اشاره شده که مسلمانان از دشمنی آنان بی‌خبر هستند؛ ولی آمادگی نظامی مسلمانان، آنان را نیز می‌ترساند. در تفاسیر به چند گروه در این باره اشاره شده است: ۱) قبیله بنی‌قریظه؛ ۲) اهالی فارس؛<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۸۵۳.</ref> ۳) منافقانی که ظاهراً مسلمان‌اند اما در باطن دشمن اسلام هستند؛<ref>فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۳۸۸.</ref> ۴) جنیان که از دید انسان‌ها پنهانند.<ref>طبری، جامع البیان، ج۱۴، ص۳۷–۳۸.</ref> [[علامه طباطبایی]] نیز بر این باور است که این دشمنان شامل منافقان و [[کافر|کافرانی]] هستند که هنوز در عمل با مسلمانان دشمنی نکرده‌اند، اما احتمال دشمنی با اسلام را دارند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۶.</ref>
+در بخشی از آیه به گروهی اشاره شده که مسلمانان از دشمنی آنان بی‌خبر هستند؛ ولی آمادگی نظامی مسلمانان، آنان را نیز می‌ترساند. در تفاسیر به چند گروه در این باره اشاره شده است: ۱) قبیله بنی‌قریظه؛ ۲) اهالی فارس؛<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج۴، ص۸۵۳.</ref> ۳) منافقانی که ظاهراً مسلمان‌اند اما در باطن دشمن اسلام هستند.<ref>فاضل مقداد، کنز العرفان، ج۱، ص۳۸۸.</ref> [[علامه طباطبایی]] نیز بر این باور است که این دشمنان شامل منافقان و [[کافر|کافرانی]] هستند که هنوز در عمل با مسلمانان دشمنی نکرده‌اند، اما احتمال دشمنی با اسلام را دارند.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۶.</ref>
 بخش پایانی آیه از نظر تفسیر نمونه به تأمین منابع مالی برای تقویت نیروی نظامی مسلمانان اشاره دارد و ثواب آن را نه‌تنها در دنیا، بلکه در آخرت، تضمین شده می‌داند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۸.</ref> علامه طباطبایی نیز این بخش را نشانه‌ای از بازگشت عادلانه [[انفاق در راه خدا]]، به‌ویژه در [[جهاد]]، می‌داند که پاداش آن در زندگی اخروی تحقق خواهد یافت.<ref>طباطبایی، المیزان، ج۹، ص۱۱۶–۱۱۷.</ref> البته برخی نیز عبارت «و انتم لا تظلمون» را اشاره به این نکته می‌دانند که اگر شما توانمند شدید دیگر مورد ظلم دشمنان واقع نخواهید شد.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۷، ص۲۲۹.</ref>
@@ خط ۴۳: / خط ۵۹: @@
 فاضل لنکرانی در تحلیل کلی این دو دسته، بر آن است که حرمت تولید سلاح‌های کشتارجمعی از این آیات برداشت نمی‌شود و از تقیید آیات دسته اول با آیات دسته دوم، تنها می‌توان حرمت به‌کارگیری را برداشت کرد؛ چراکه موجب فساد می‌شود. وی همچنین با اتکا به [[آیه ۱۹۰ سوره بقره|آیات ۱۹۰]] و [[آیه ۱۹۴ سوره بقره|۱۹۴ سوره بقره]]، بر حرمت استفاده از سلاح‌های کشتارجمعی تأکید می‌کند.<ref>علیدوست، فقه هسته‌ای، ص۷۷-۸۵.</ref>
-در مقابلِ این نظر گفته‌ شده که این آیه به خاطر کثرت استعمال، منصرف به سلاح‌های متعارف است، بنابراین دلالت آن بر جواز سلاح‌های کشتاری جمعی مشکل است و نمی‌تواند آمادگی و تهیۀ امکانات جنگی و سلاح‌های کشتارجمعی را ثابت کند.<ref>ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتار جمعی»، ص۹۲.</ref> برخی نیز با توجه به معنای دو کلمه «قوة» و «ترهبون»، معتقدند مفاد آیه و منظور از قدرت در آن، قدرتی را توصیه می‌کند که رغبت دشمنان به تجاوز و ماجراجویی علیه مسلمانان را از میان ببرد؛ در حالی که سلاح کشتارجمعی نه تنها امنیت‌زا نیست، بلکه باعث ترس و عدم امنیت در دارندگان آن می‌شود. بنابراین اینگونه سلاح‌ها، تخصصاً از دایره آیه خارج می‌شود و هرگونه استفاده از این آیه به عنوان یک عام قاعده‌ساز منتفی است. چنان‌که [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] و [[سید علی حسینی خامنه‌ای|آیت‌الله خامنه‌ای]] بر این باورند که سلاح‌های کشتارجمعی نه تنها تأمین کنندۀ صلح و امنیت جامعۀ بشری نیستند، بلکه تهدیدی جدی علیه بشریت و امنیت هستند.<ref>خمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۹۳؛ خامنه‌ای، [https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=9171 پیام به نخستین کنفرانس بین‌المللی خلع سلاح هسته‌ای و عدم اشاعه]. مرور خبر ۷ مرداد ۱۴۰۱ش.</ref> دلیل سوم بر منع تولید تسلیحات کشتارجمعی، لغویت و اسراف در آن به دلیل هزینه‌های گزاف آن است.<ref>ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتار جمعی»،‏ ص۱۰۴.</ref> آیت الله خامنه‌ای تولید سلاح‌های کشتارجمعی را کاری بیهوده، پرهزینه، پر دردسر و پرخطر می‌داند<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=19124 بیانات در دیدار دانشمندان هسته‌ای. مرور خبر ۷ مرداد ۱۴۰۱ش.]</ref> که جز هزینۀ ایجاد و نگهداری، هیچ فایده ای ندارد. با این بیان و در صورتی که ادله وجوب تولید و بهره‌برداری از این سلاح‌ها (مانند آیۀ ۶۰ انفال) قاصر از اثبات حکم وجوب باشند، حرمت تولید از باب اسراف قابل اثبات است.<ref>خامنه‌ای، بیانات در نوزدهمین سالگرد رحلت امام خمینی، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی آر.</ref>
+در مقابلِ این نظر گفته‌ شده که این آیه به خاطر کثرت استعمال، منصرف به سلاح‌های متعارف است، بنابراین دلالت آن بر جواز سلاح‌های کشتاری جمعی مشکل است و نمی‌تواند آمادگی و تهیۀ امکانات جنگی و سلاح‌های کشتارجمعی را ثابت کند.<ref>ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتار جمعی»، ص۹۲.</ref> برخی نیز با توجه به معنای دو کلمه «قوة» و «ترهبون»، معتقدند مفاد آیه و منظور از قدرت در آن، قدرتی را توصیه می‌کند که رغبت دشمنان به تجاوز و ماجراجویی علیه مسلمانان را از میان ببرد؛ در حالی که سلاح کشتارجمعی نه تنها امنیت‌زا نیست، بلکه باعث ترس و عدم امنیت در دارندگان آن می‌شود. بنابراین اینگونه سلاح‌ها، تخصصاً از دایره آیه خارج می‌شود و هرگونه استفاده از این آیه به عنوان یک عام قاعده‌ساز منتفی است. چنان‌که [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] و [[سید علی حسینی خامنه‌ای|آیت‌الله خامنه‌ای]] بر این باورند که سلاح‌های کشتارجمعی نه تنها تأمین کنندۀ صلح و امنیت جامعۀ بشری نیستند، بلکه تهدیدی جدی علیه بشریت و امنیت هستند.<ref>خمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۹۳؛ خامنه‌ای، «پیام به نخستین کنفرانس بین‌المللی خلع سلاح هسته‌ای و عدم اشاعه»، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی آر.</ref>
+دلیل دیگر بر منع تولید تسلیحات کشتارجمعی، لغویت و اسراف در آن به دلیل هزینه‌های گزاف آن است.<ref>ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتار جمعی»،‏ ص۱۰۴.</ref> آیت الله خامنه‌ای تولید سلاح‌های کشتارجمعی را کاری بیهوده، پرهزینه، پر دردسر و پرخطر می‌داند<ref>خامنه‌ای، «بیانات در دیدار دانشمندان هسته‌ای». مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی آر.</ref> که جز هزینۀ ایجاد و نگهداری، هیچ فایده ای ندارد. با این بیان و در صورتی که ادله وجوب تولید و بهره‌برداری از این سلاح‌ها (مانند آیۀ ۶۰ انفال) قاصر از اثبات حکم وجوب باشند، حرمت تولید از باب اسراف قابل اثبات است.<ref>خامنه‌ای، بیانات در نوزدهمین سالگرد رحلت امام خمینی، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی آر.</ref>
 نویسندگان [[قواعد فقه بشر‌دوستانه (کتاب)|کتاب قواعد فقه بشر‌دوستانه]] معتقدند که استفاده از سلاح‌های هسته‌ای به دلیل بُرد بسیار گسترده در کشتار و تخریب به هیچ وجه جایز نیست؛ البته به باور آن‌ها، ارهاب و ترساندن دشمن که هدف اِعداد امر شده در آیه ۶۰ سوره انفال است با داشتن دانشِ هسته‌ای نیز محقق می‌شود و نیازی به ساختِ سلاح هسته‌ای نیست. نویسندگان، امر الهی مبنی بر آمادگی برای مقابله با دشمن را دلیل موجهی برای ساخت سلاح هسته‌ای نمی‌دانند، زیرا معتقدند آمادگی باید با فرآیندی مشروع صورت گیرد و سلاح هسته‌ای که جمعی از بی‌گناهان را نابود می‌سازد، مشروع و مجاز نیست.<ref>لری‌نژاد و قائمی خرق، قواعد فقه بشردوستانه، ص۴۷-۶۴.</ref>
+در نهایت بر این نکته تأکید شده است که اقدامات بازدارنده مدنظر اسلام در این آیه به نوع خاصی از ترس اشاره دارد که به قتل منجر نشود و فقط علیه دشمنان اسلام استفاده شود؛ بنابراین استفاده از ابزاری را تأیید نمی‌کند. با این توصیف گفته شده استفاده از تسلیحات کشتار جمعی به صورت تخصصی از شمول این آیه خارج است زیرا این نوع تسلیحات باعث ترس همگانی خواهد شد و گناه‌گار و بی‌گناه را با هم در بر می‌گیرد.<ref>کامکار و روستایی، «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت ...»، ص۱۱-۱۲ و ۱۸.</ref>
 === نفی تروریسم در اسلام ===
@@ خط ۶۲: / خط ۸۲: @@
 === اصول و فنون پیش از آغاز مذاکره ===
-قاسم شبان‌نیا در [[مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی (کتاب)|کتاب مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی]] با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال، استقبال از پیشنهاد صلح طرف مقابل را از اصول و فنون پیش از مذاکره می‌داند که دولت اسلامی باید در موضع اقتدار آن را بپذیرد. به باور او، چنانچه طرف مقابل درخواست صلح و آشتی داشته باشد، بر اساس [[آیه ۶۱ سوره انفال|آیه ۶۱ همین سوره]]، این درخواست باید مورد توجه قرار گیرد. وی همچنین معتقد است که باید همواره مراقب فریب و نیرنگ دشمن بود و پیشنهاد صلح نباید موجب به خطر افتادن منافع دولت اسلامی شود. از سوی دیگر، ردّ پیشنهاد صلح از همان ابتدا و بدون سنجش و بررسی، ممکن است دولت اسلامی را در افکار عمومی جهانی به عنوان طرفی جنگ‌طلب نمایش دهد.<ref>شبان‌نیا، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، ص۱۰۸-۱۰۹.</ref>
+قاسم شبان‌نیا در [[مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی (کتاب)|کتاب مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی]] با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال، استقبال از پیشنهاد صلح طرف مقابل را از اصول و فنون پیش از [[مذاکره با دشمن|مذاکره]] می‌داند که دولت اسلامی باید در موضع اقتدار آن را بپذیرد. به باور او، چنانچه طرف مقابل درخواست صلح و آشتی داشته باشد، بر اساس [[آیه ۶۱ سوره انفال|آیه ۶۱ همین سوره]]، این درخواست باید مورد توجه قرار گیرد. وی همچنین معتقد است که باید همواره مراقب فریب و نیرنگ دشمن بود و پیشنهاد صلح نباید موجب به خطر افتادن منافع دولت اسلامی شود. از سوی دیگر، ردّ پیشنهاد صلح از همان ابتدا و بدون سنجش و بررسی، ممکن است دولت اسلامی را در افکار عمومی جهانی به عنوان طرفی جنگ‌طلب نمایش دهد.<ref>شبان‌نیا، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، ص۱۰۸-۱۰۹.</ref>
 به گفته او، شناخت دقیق طرف مذاکره، آگاهی از اهداف، مقاصد و نیات وی، و همچنین درک میزان خصومت و دشمنی طرف مقابل، از دیگر ضروریات پیش از مذاکره است. همچنین ورود به مذاکره از موضع قدرت و عزت، و نمایش اقتدار و توان نظامی پیش از آغاز گفت‌وگوها، موجب می‌شود دشمن به دنبال امتیازگیری نباشد؛ چنان‌که در آیه ۶۰ سوره انفال نیز به آن اشاره شده است. این اقتدار و استحکام به‌طور آشکار در جریان مذاکرات پیامبر اکرم(ص) در جنگ احزاب و صلح با بنی‌ضمره قابل مشاهده است.<ref>شبان‌نیا، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، ص۱۱۰-۱۱۵.</ref>
@@ خط ۷۴: / خط ۹۴: @@
 === اجتهاد مستمر؛ محرک تطبیق دین با تحولات زمان ===
 [[مرتضی مطهری]] در [[اسلام و نیازهای زمان (کتاب)|کتاب اسلام و نیازهای زمان]]، اجتهاد را صرفاً یک تکنیک علمی نمی‌داند، بلکه آن را «قوه محرکه اسلام» معرفی می‌کند؛ نیرویی حیاتی که دین را در مواجهه با تحولات تاریخی و اجتماعی زنده و پویا نگه می‌دارد. از نگاه او، در جهانی که مقتضیات آن همواره در حال دگرگونی است، اجتهاد نیز باید پیوسته فعال و زمان‌آگاه باقی بماند. وی با اشاره به آرای ابن‌سینا و اقبال لاهوری، و با تأمل در آیات قرآن، بر ضرورت تداوم اجتهاد در همه ادوار تأکید می‌ورزد. مطهری برای روشن‌سازی این دیدگاه، به نمونه‌هایی از فقه ناظر به زمان اشاره می‌کند. به‌عنوان نمونه، در تفسیر فراز «وَأَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوّة» در آیه ۶۰ سوره انفال، خاطرنشان می‌کند که اگرچه آمادگی رزمی همواره مورد تأکید اسلام بوده است؛ اما مصادیق تجهیزات و امکانات نظامی به اقتضای هر دوره متفاوت است و نمی‌توان آن را محدود به ابزارهایی مانند تیراندازی یا اسب‌سواری دانست.<ref>مطهری، اسلام و نیازهای زمان، ج۱، ص۱۴۰-۱۴۳.</ref>
+== تک‌نگاری ==
+درباره آیه ۶۰ سوره انفال، کتابی با عنوان «[[اعداد قوه‌ها؛ خوانشی از آیه ۶۰ سوره انفال (کتاب)|اعداد قوه‌ها؛ خوانشی از آیه ۶۰ سوره انفال]]»، توسط قاسم فولادی و ابوطالب شفقت به رشته تحریر درآمده و دانشگاه صنعتی امیرکبیر در سال ۱۴۰۰ش آن را منتشر کرده است. همچنین چندین مقاله درباره این آیه به رشته تحریر در آمده است که از ابعاد گوناگون به بررسی آن پرداخته‌اند؛ ازجمله «راهبرد آمادگی در برابر دشمن در خوانش آیه شصت سوره انفال» اثر حمید نگارش و زهره جمالی زواره، «ضرورت آمادگی نظامی همگانی بر اساس آیه ۶۰ سوره انفال با محوریت تفاسیر شیعه» تألیف مجتبی فائق و غلامرضا رحیمی‌پور و «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت اذا جار السلطان هانت الدولة از امام رضا(ع)» نوشته سحر کامکار و حمید روستایی.
 == پانویس ==
@@ خط ۷۹: / خط ۱۰۲: @@
 == منابع ==
-* رمضانی، سید هادی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، تهران، نشر جاودانه، ۱۳۹۹ش.
+{{منابع}}
 * آقاباقری، محمدجواد، دفاع پیش‌دستانه، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۳ش.
-* ملامحمدعلی، امیر، مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۵ش.
+* ابریان شاهرودی، مرتضی، ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه، شاهرود، آوای چلچله، ۱۴۰۲ش.
 * ابن‌ادریس حلی، محمد بن منصور، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
 * ابن‌برّاج، عبد‌العزیز طرابلسی، المهذب، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
-* خامنه‌ای، سید علی حسینی، سخنرانی «مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)» در دانشگاه امام حسین(ع)، ۲۱ مهر ۱۳۹۸ش.
+* امام خمینی، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
-* خمینی، سید روح‌الله، ولایت فقیه، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ دوازدهم، ۱۴۲۳ق.
+* امام خمینی، سید روح‌الله، ولایت فقیه، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى( س)، بی‌تا.
+* حب‌الله، حیدر، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، چاپ اول، قم، دارالفقه الاسلامی المعاصر. (۱۴۳۲ ق)
+* خامنه‌ای، سید علی، [https://farsi.khamenei.ir/message-content?id=9171 «پیام به نخستین کنفرانس بین‌المللی خلع سلاح هسته‌ای و عدم اشاعه»]، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی آر، تاریخ درج ۳ اسفند ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید ۱۳ دی ماه ۱۴۰۴ش.
+* خامنه‌ای، سید علی، [https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=19124 «بیانات در دیدار دانشمندان هسته‌ای»]، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی آر، تاریخ درج ۲۸ فروردین ۱۳۸۹ش، تاریخ بازدید ۱۳ دی ماه ۱۴۰۴ش.
+* خامنه‌ای، سید علی، [https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=43767 «بیانات در مراسم دانش‌آموختگی دانشجویان دانشگاه امام حسین(ع)»]، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی آر، تاریخ درج ۲۱ مهر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید ۱۳ دی ماه ۱۴۰۴ش.
+* ربانی، مهدی و عباسعلی روحانی، [https://jfiqh.um.ac.ir/article_33891_abde826261252202176fdbb484ea6667.pdf «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتارجمعی»]، فصلنامه فقه و اصول، شماره ۱۲۳، ۱۳۹۹ش.‏
+* رمضانی، سید هادی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، تهران، نشر جاودانه، ۱۳۹۹ش.
+* شبان‌نیا، قاسم، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۶ش.
 * شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تحقیق: سید محمد‌تقی کشفی، تهران، المکتبة المرتضویه، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
 * طباطبایی، سید علی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، موسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
+* طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۷ق.
 * طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
+* عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
+* علیدوست، ابوالقاسم، فقه هسته‌ای، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۷ش.
 * عمید زنجانی، عباسعلی، اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه (جهاد)، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۵ش.
-* عروسی حویزی، عبد علی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات اسماعیلیان، چاپ چهارم، ۱۴۱۵ق.
+* فائق، مجتبی و غلامرضا رحیمی‌پور، [https://pmr.sndu.ac.ir/article_2850_58f5941fcee62892b680217f497c654e.pdf «ضرورت آمادگی نظامی همگانی بر اساس آیه ۶۰ سوره انفال با محوریت تفاسیر شیعه»]، فصلنامه نگرش مدیریت راهبردی، شماره ۳، ۱۴۰۲ش.
-* علامه طباطبایی، سید محمد‌حسین، تفسیر المیزان، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
+* فاضل مقداد، جمال الدین، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، المکتبة المرتضویة، بی‌تا.
+* فضل‌الله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر، ۱۴۱۹ق.
+* کامکار، سحر و حمید روستایی و اردوان ارژنگ، [https://fzr.padafand.fstc.ac.ir/article_296_35604b48f32e9f5c8a1eacde77b28f8a.pdf «واکاوی سیاست دفاعی آیه اعداد با تأکید بر ضرورت پدافند غیرعامل»]، فصلنامه پدافند غیرعامل و امنیت، شماره ۳۹، ۱۴۰۱ش.
+* کامکار، سحر و حمید روستایی، [https://www.farhangerazavi.ir/article_193573_bdbe4dcabfb27aeb49715115644bd54d.pdf «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت اذا جار السلطان هانت الدولة از امام رضا(ع)»]، فصلنامه فرهنگ رضوی، شماره ۴۵، ۱۴۰۳ش.
 * لری‌نژاد، محمد و سید محسن قائمی خرق، قواعد فقه بشر‌دوستانه، تهران، مجد، ۱۳۹۵ش.
-* فاضل مقداد، جمال الدین، کنز العرفان فی فقه القرآن، تهران، المکتبة المرتضویة، بی‌تا.
+* مخلصی، عباس، [https://jf.isca.ac.ir/article_4127.html «وجوه شرعی و مالیات»]، فصلنامه فقه، شماره ۳، ۱۳۷۴ش.
-* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران،‌ دار الکتب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
+* مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.
+* مطهری، مرتضی، اسلام و نیازهای زمان، تهران، صدرا، ۱۳۸۱ش.
 * مظفری، رضا، بررسی مسئله فقهی تجسس، قم، میراث ماندگار، ۱۳۹۴ش.
-* کامکار، سحر و حمید روستایی و اردوان ارژنگ، [https://fzr.padafand.fstc.ac.ir/article_296_35604b48f32e9f5c8a1eacde77b28f8a.pdf «واکاوی سیاست دفاعی آیه اعداد با تأکید بر ضرورت پدافند غیرعامل»]، فصلنامه پدافند غیرعامل و امنیت، شماره ۳۹، ۱۴۰۱ش.
+* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران،‌ دارالکتب الاسلامیه، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
-* امام خمینی، سید روح‌الله، ولایت فقیه، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى( س)، بی‌تا.
+* ملامحمدعلی، امیر، مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۵ش.
-* شبان‌نیا، قاسم، مذاکره دولت اسلامی با سایر دول از منظر فقه اسلامی، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۶ش.
 * منصوری، خلیل، فقه رسانه در اسلام، قم، مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی، ۱۳۹۶ش.
-* فضل‌الله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر، ۱۴۱۹ق.
+* ناصر، علی، [https://iul.edu.lb/wp-content/uploads/2020/12/Sawt-AlJamiaa-4-Arabic-2010.pdf «المنطلقات الفقهیة لنظریة التفصیل فی إنتاج اسلحة الدمار الشامل»]، مجلة الصوت الجامعة، شماره ۴، ۲۰۱۳م.
-* مطهری، مرتضی، اسلام و نیازهای زمان، تهران، صدرا، ۱۳۸۱ش.
-* ابریان شاهرودی، مرتضی، ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه، شاهرود، آوای چلچله، ۱۴۰۲ش.
-* مطهری، مرتضی، آشنایی با قرآن، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.
-* مخلصی، عباس، [https://jf.isca.ac.ir/article_4127.html «وجوه شرعی و مالیات»]، فصلنامه فقه، شماره ۳، ۱۳۷۴ش.
 * نگارش، حمید و زهره جمالی زواره، [https://psq.bou.ac.ir/article_22634_f0f782a14c1782d185a8d25c8df0b37b.pdf «راهبرد آمادگی در برابر دشمن در خوانش آیه شصت سوره انفال»]، فصلنامه علوم سیاسی، شماره ۷۵، ۱۳۹۵ش.
+* یزدی، محمد، فقه القرآن، قم، مؤسسۀ اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
-[[رده:پیش‌نویس مقاله‌ها]]
+{{پایان}}
+[[رده:پیش‌نویس آیات]]