فقه معاصر:پیش‌نویس دوم آیه ۶۰ سوره انفال: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۴۶: / خط ۴۶: @@
 === دفاع پیش‌دستانه ===
-محمدجواد آقاباقری در [[دفاع پیش‌دستانه (کتاب)|کتاب دفاع پیش‌دستانه]] با اشاره به اختلاف اقوال فقهاء درباره [[دفاع پیش‌دستانه]] در صورت احتمال حمله از سوی دشمن،<ref>آقاباقری، دفاع پیش‌دستانه، ص۵۴-۵۷.</ref> با استناد به [[آیه ۵۸ سوره انفال]] معتقد است که در صورت خوف از خیانت دشمن، دفاع پیش‌دستانه مشروع است. او همچنین، با اشاره به آیه ۶۰ سوره انفال، آماده‌سازی نیروها و ترساندن دشمن را نوعی از دفاع پیشگیرانه قلمداد کرده است که باید [[حکومت اسلامی]] به آن اهتمام داشته باشد. البته او با اشاره به رفتار امام علی(ع) در قبال ابن‌ملجم، دفاع پیشگیرانه در قالب حمله را غیرمشروع می‌داند، زیرا آن امام پیش از وقوع جرم ابن‌ملجم، به مجازات او اقدام نکرد.<ref>آقاباقری، دفاع پیش‌دستانه، ص۵۸-۶۱.</ref>
+محمدجواد آقاباقری در [[دفاع پیش‌دستانه (کتاب)|کتاب دفاع پیش‌دستانه]] با اشاره به اختلاف اقوال فقهاء درباره [[دفاع پیش‌دستانه]] در صورت احتمال حمله از سوی دشمن،<ref>آقاباقری، دفاع پیش‌دستانه، ص۵۴-۵۷.</ref> با اشاره به آیه ۶۰ سوره انفال، آماده‌سازی نیروها و ترساندن دشمن را نوعی از دفاع پیشگیرانه قلمداد کرده است که باید [[حکومت اسلامی]] به آن اهتمام داشته باشد.<ref>آقاباقری، دفاع پیش‌دستانه، ص۵۸-۶۱.</ref>
 === دفاع در برابر جنگ‌های نوین ===
-سید هادی رمضانی در [[مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها (کتاب)|کتاب مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها]]، ساختارهای نوین جنگی به جنگ سخت، نیمه‌سخت و جنگ نرم تقسیم می‌کند.<ref>رمضانی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، ص۱۷۵-۱۷۷.</ref> او تحریم اقتصادی، جنگ سایبری و حتی فشارهای دیپلماتیک را زیرمجموعه جنگ نیمه‌سخت می‌داند که باید با تقویت بنیان اقتصادی داخلی، توسعه و رشد دانش و فناوری، و اعتماد به توان داخل در برابر آن از کشور دفاع کرد.<ref>رمضانی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، ص۱۷۸-۱۸۹.</ref> او جنگ نرم را نیز ازجمله نبردهای مدرن در عصر حاضر به شمار می‌آورد که در چارچوب عرف، حقوق و قانون، اقدامات و فعالیت‌های خود را با هدف براندازی و فروپاشی نظام سیاسی انجام می‌دهد.<ref>رمضانی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، ص۲۰۰.</ref> نویسنده با استناد به [[آیه ۲۱۷ سوره بقره|آیات ۲۱۷ سوره بقره]] و [[آیه ۶۰ سوره انفال|۶۰ سوره انفال]]، دفاع در برابر این نوع از تجاوز را با استفاده از ظرفیت رسانه، [[شبکه‌های اجتماعی]]، [[بازی‌های رایانه‌ای]]، ترویج ورزش‌های سنتی، طراحی مد و لباس اسلامی و توجه ویژه به مراکز دانشگاهی، علمی و فرهنگی امکان‌پذیر می‌داند.<ref>رمضانی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، ص۲۰۲-۲۱۲.</ref>
+سید هادی رمضانی در [[مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها (کتاب)|کتاب مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها]]، ساختارهای نوین جنگی را به جنگ سخت، نیمه‌سخت و جنگ نرم تقسیم می‌کند.<ref>رمضانی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، ص۱۷۵-۱۷۷.</ref> و با استناد به [[آیه ۲۱۷ سوره بقره|آیات ۲۱۷ سوره بقره]] و [[آیه ۶۰ سوره انفال|۶۰ سوره انفال]]، دفاع در برابر جنگ نرم را با استفاده از ظرفیت رسانه، [[شبکه‌های اجتماعی]]، [[بازی‌های رایانه‌ای]]، ترویج ورزش‌های سنتی، طراحی مد و لباس اسلامی و توجه ویژه به مراکز دانشگاهی، علمی و فرهنگی امکان‌پذیر می‌داند.<ref>رمضانی، مبانی فقهی و حقوقی دفاع مشروع در خارج از مرزها، ص۲۰۲-۲۱۲.</ref>
 === عملیات استشهادی ===
-امیر ملامحمدعلی در [[مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت (کتاب)|کتاب مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت]]، برای اثبات جواز [[عملیات استشهادی]] به بررسی دو دسته ادله نقلی و عقلی می‌پردازد. از مهم‌ترین دلایل نقلی که ملامحمدعلی به آن استناد کرده، آیه ۶۰ سوره انفال است که مسلمانان را به آماده‌سازی نیرو و ادوات جنگی برای ترساندن دشمن تشویق می‌کند. به باور او، عملیات استشهادی به بهترین وجه می‌تواند در دل دشمن هراس افکند پس مصداق این آیه خواهد بود.<ref>ملامحمدعلی، مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت، ص۱۰۳-۱۰۸.</ref>وی معتقد است در این نوع عملیات، رضایت الهی، ایجاد رعب در دشمن و حمایت از دین الهی به وضوح دیده می‌شود و آن را برجسته‌ترین شکل جهاد با جان معرفی می‌کند.<ref>ملامحمدعلی، مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت، ص۱۰۸-۱۱۶.</ref>
+امیر ملامحمدعلی در [[مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت (کتاب)|کتاب مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت]]، برای اثبات جواز [[عملیات استشهادی]] به آیه ۶۰ سوره انفال نیز استناد کرده است. به باور او، عملیات استشهادی به بهترین وجه می‌تواند در دل دشمن هراس افکند پس مصداق این آیه خواهد بود.<ref>ملامحمدعلی، مبانی فقهی عملیات استشهادی از دیدگاه شیعه و اهل سنت، ص۱۰۳-۱۰۸.</ref>
 === سلاح‌های کشتار جمعی ===
-گروهی از فقیهان شیعه با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال، تولید و نگهداری [[سلاح‌های کشتارجمعی]] را جایز دانسته‌اند. به باور آنان، عموم این آیه «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ ...» شامل هر نوع سلاح اعم از کشتارجمعی و غیر آن، است و به جهت آمادگی و قدرت بازدارنگی باید به سمت تولید آن رفت. چنان‌که [[محمد یزدی]] در [[کتاب فقه القرآن]] بر همین نکته تصریح می‌کند<ref>یزدی، فقه القرآن، ج۲، ص۲۵۴.</ref> یا [[حیدر حب‌الله]] معتقد است که بر اساس ظاهر امرِ «َأَعِدُّوا» آمادگی و تهیۀ امکانات دفاع و مقابله با دشمن واجب است و اگر آیه شامل تهیه سلاح‌های کشتارجمعی هم باشد، تولید و تهیۀ آنها نه تنها جایز بلکه واجب است.<ref>حب‌الله، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، ج۲، ص۳۱۷.</ref> به باور او، ظاهر آیه، لزوم آمادگی به منظور ایجاد ترس در دشمن است هرچند جنگی واقع نشده باشد که می‌تواند بر دستیابی به سلاح‌های کشتارجمعی یا حداقل بعضی از آنها نیز تطبیق شود.<ref>حب‌الله، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، ج۲، ص۳۱۷.</ref> برخی نیز معتقدند اگر داشتن نیروهای انسانی جنگجو، یا سلاح‌های متعارف، خوف در دل دشمن ایجاد نمی‌کند، باید به سلاح‌های غیرمتعارف روی آورد؛ چنان‌که قید «استطاعت» شاهد آن است که باید تمام توان را برای برآورده‌شدن آن هدف به کار گرفت.<ref>ربانی و دیگران، بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتارجمعی، ص۹۳.</ref> [[عبدالکریم موسوی اردبیلی|آیت‌الله موسوی اردبیلی]] نیز ساخت تسلیحات کشتارجمعی را با اذن ولی فقیه و در راستای [[مصلحت نظام]] و دفاع از اسلام جائز می‌داند.<ref>ناصر، المنطلقات الفقهية لنظریة التفصیل فی إنتاج اسلحة الدمار الشامل، شماره ۴، ص۵۰.</ref>
+گروهی از فقیهان شیعه با استناد به آیه ۶۰ سوره انفال، تولید و نگهداری [[سلاح‌های کشتارجمعی]] را جایز دانسته‌اند. به باور آنان، عموم این آیه «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ ...» شامل هر نوع سلاح اعم از کشتارجمعی و غیر آن، است. چنان‌که [[محمد یزدی]] در [[کتاب فقه القرآن]] بر همین نکته تصریح می‌کند<ref>یزدی، فقه القرآن، ج۲، ص۲۵۴.</ref> یا [[حیدر حب‌الله]] معتقد است که بر اساس ظاهر امرِ «َأَعِدُّوا» آمادگی و تهیۀ امکانات دفاع و مقابله با دشمن واجب است و اگر آیه شامل تهیه سلاح‌های کشتارجمعی هم باشد، تولید و تهیۀ آنها نه تنها جایز بلکه واجب است.<ref>حب‌الله، دراسات فی الفقه الاسلامی المعاصر، ج۲، ص۳۱۷.</ref>  برخی نیز معتقدند قید «استطاعت» شاهد آن است که باید تمام توان را برای ایجاد خوف و رعب به کار گرفت.<ref>ربانی و دیگران، بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتارجمعی، ص۹۳.</ref>
-[[محمدجواد فاضل لنکرانی]] نیز بر آن است که حرمت تولید سلاح کشتارجمعی از آیات قرآن برداشت نمی‌شود. با این حال، معتقد است که به‌کارگیری این نوع از سلاح‌ها حرام است. وی آیاتی از قرآن را که می‌تواند در بحث سلاح‌های کشتارجمعی استفاده شود، دو دسته می‌داند:
+[[محمدجواد فاضل لنکرانی]] نیز بر آن است که حرمت تولید سلاح کشتارجمعی از آیات قرآن برداشت نمی‌شود. با این حال، معتقد است که به‌کارگیری این نوع از سلاح‌ها حرام است. وی آیه ۶۰ سوره انفال را از آیاتی می‌داند که در بحث تولید سلاح‌های کشتارجمعی استفاده شود.<ref>سوره انفال، آیه ۶۰؛ سوره نساء، آیه ۷۱؛ سوره توبه، آیه ۵.</ref>
-# آیاتی که بر اساس آنها، مسلمانان باید با تقویت قدرت دفاعی خود باعث رعب دشمنان شوند. وی از این آیات،<ref>سوره انفال، آیه ۶۰؛ سوره نساء، آیه ۷۱؛ سوره توبه، آیه ۵.</ref> تولید و به‌کارگیری سلاح کشتارجمعی را نتیجه می‌گیرد.
+در مقابلِ این نظر گفته‌ شده که این آیه به خاطر کثرت استعمال، منصرف به سلاح‌های متعارف است،<ref>ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتار جمعی»، ص۹۲.</ref> برخی نیز بر این باورند که اقدامات بازدارنده مدنظر اسلام در این آیه به نوع خاصی از ترس اشاره دارد که به قتل منجر نشود و فقط علیه دشمنان اسلام استفاده شود؛ با این توصیف گفته شده استفاده از تسلیحات کشتار جمعی به صورت تخصصی از شمول این آیه خارج است زیرا این نوع تسلیحات باعث ترس همگانی خواهد شد و گناه‌گار و بی‌گناه را با هم در بر می‌گیرد.<ref>کامکار و روستایی، «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت ...»، ص۱۱-۱۲ و ۱۸.</ref>
-# آیاتی که دلالت بر حرمت فساد می‌کند. وی با اتکا به این آیات<ref>سوره بقره، آیه ۱۱ و آیه ۲۷ و آیه ۳۰ و آیه ۲۰۵.</ref> بر آن می‌شود که فساد امری حرام و مبغوض است.
-فاضل لنکرانی در تحلیل کلی این دو دسته، بر آن است که حرمت تولید سلاح‌های کشتارجمعی از این آیات برداشت نمی‌شود و از تقیید آیات دسته اول با آیات دسته دوم، تنها می‌توان حرمت به‌کارگیری را برداشت کرد؛ چراکه موجب فساد می‌شود. وی همچنین با اتکا به [[آیه ۱۹۰ سوره بقره|آیات ۱۹۰]] و [[آیه ۱۹۴ سوره بقره|۱۹۴ سوره بقره]]، بر حرمت استفاده از سلاح‌های کشتارجمعی تأکید می‌کند.<ref>علیدوست، فقه هسته‌ای، ص۷۷-۸۵.</ref>
+آیت الله خامنه‌ای تولید سلاح‌های کشتارجمعی را کاری بیهوده، پرهزینه، پر دردسر و پرخطر می‌داند<ref>خامنه‌ای، «بیانات در دیدار دانشمندان هسته‌ای». مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی آر.</ref> با این بیان و در صورتی که ادله وجوب تولید و بهره‌برداری از این سلاح‌ها (مانند آیۀ ۶۰ انفال) قاصر از اثبات حکم وجوب باشند، حرمت تولید از باب اسراف قابل اثبات است.<ref>خامنه‌ای، بیانات در نوزدهمین سالگرد رحلت امام خمینی، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی آر.</ref>
-در مقابلِ این نظر گفته‌ شده که این آیه به خاطر کثرت استعمال، منصرف به سلاح‌های متعارف است، بنابراین دلالت آن بر جواز سلاح‌های کشتاری جمعی مشکل است و نمی‌تواند آمادگی و تهیۀ امکانات جنگی و سلاح‌های کشتارجمعی را ثابت کند.<ref>ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتار جمعی»، ص۹۲.</ref> برخی نیز با توجه به معنای دو کلمه «قوة» و «ترهبون»، معتقدند مفاد آیه و منظور از قدرت در آن، قدرتی را توصیه می‌کند که رغبت دشمنان به تجاوز و ماجراجویی علیه مسلمانان را از میان ببرد؛ در حالی که سلاح کشتارجمعی نه تنها امنیت‌زا نیست، بلکه باعث ترس و عدم امنیت در دارندگان آن می‌شود. بنابراین اینگونه سلاح‌ها، تخصصاً از دایره آیه خارج می‌شود و هرگونه استفاده از این آیه به عنوان یک عام قاعده‌ساز منتفی است. چنان‌که [[سید روح‌الله موسوی خمینی|امام خمینی]] و [[سید علی حسینی خامنه‌ای|آیت‌الله خامنه‌ای]] بر این باورند که سلاح‌های کشتارجمعی نه تنها تأمین کنندۀ صلح و امنیت جامعۀ بشری نیستند، بلکه تهدیدی جدی علیه بشریت و امنیت هستند.<ref>خمینی، صحیفه امام، ج۱۷، ص۳۹۳؛ خامنه‌ای، «پیام به نخستین کنفرانس بین‌المللی خلع سلاح هسته‌ای و عدم اشاعه»، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی آر.</ref>
-دلیل دیگر بر منع تولید تسلیحات کشتارجمعی، لغویت و اسراف در آن به دلیل هزینه‌های گزاف آن است.<ref>ربانی و دیگران، «بررسی ادله جواز یا حرمت تولید و انباشت سلاح‌های کشتار جمعی»،‏ ص۱۰۴.</ref> آیت الله خامنه‌ای تولید سلاح‌های کشتارجمعی را کاری بیهوده، پرهزینه، پر دردسر و پرخطر می‌داند<ref>خامنه‌ای، «بیانات در دیدار دانشمندان هسته‌ای». مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی آر.</ref> که جز هزینۀ ایجاد و نگهداری، هیچ فایده ای ندارد. با این بیان و در صورتی که ادله وجوب تولید و بهره‌برداری از این سلاح‌ها (مانند آیۀ ۶۰ انفال) قاصر از اثبات حکم وجوب باشند، حرمت تولید از باب اسراف قابل اثبات است.<ref>خامنه‌ای، بیانات در نوزدهمین سالگرد رحلت امام خمینی، مندرج در سایت خامنه‌ای دات آی آر.</ref>
-نویسندگان [[قواعد فقه بشر‌دوستانه (کتاب)|کتاب قواعد فقه بشر‌دوستانه]] معتقدند که استفاده از سلاح‌های هسته‌ای به دلیل بُرد بسیار گسترده در کشتار و تخریب به هیچ وجه جایز نیست؛ البته به باور آن‌ها، ارهاب و ترساندن دشمن که هدف اِعداد امر شده در آیه ۶۰ سوره انفال است با داشتن دانشِ هسته‌ای نیز محقق می‌شود و نیازی به ساختِ سلاح هسته‌ای نیست. نویسندگان، امر الهی مبنی بر آمادگی برای مقابله با دشمن را دلیل موجهی برای ساخت سلاح هسته‌ای نمی‌دانند، زیرا معتقدند آمادگی باید با فرآیندی مشروع صورت گیرد و سلاح هسته‌ای که جمعی از بی‌گناهان را نابود می‌سازد، مشروع و مجاز نیست.<ref>لری‌نژاد و قائمی خرق، قواعد فقه بشردوستانه، ص۴۷-۶۴.</ref>
-در نهایت بر این نکته تأکید شده است که اقدامات بازدارنده مدنظر اسلام در این آیه به نوع خاصی از ترس اشاره دارد که به قتل منجر نشود و فقط علیه دشمنان اسلام استفاده شود؛ بنابراین استفاده از ابزاری را تأیید نمی‌کند. با این توصیف گفته شده استفاده از تسلیحات کشتار جمعی به صورت تخصصی از شمول این آیه خارج است زیرا این نوع تسلیحات باعث ترس همگانی خواهد شد و گناه‌گار و بی‌گناه را با هم در بر می‌گیرد.<ref>کامکار و روستایی، «واکاوی خروج تخصصی ساخت تسلیحات کشتار جمعی از ذیل آیه ۶۰ سوره انفال با توجه به روایت ...»، ص۱۱-۱۲ و ۱۸.</ref>
 === نفی تروریسم در اسلام ===
-مرتضی ابریان شاهرودی در [[ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه (کتاب)|کتاب ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه]]، به بررسی مفاهیم و واژگانی در متون دینی پرداخته که برخی افراد برای معرفی اسلام به‌عنوان دینی تروریستی و توجیه اقدامات خشونت‌آمیز خود به آن‌ها استناد کرده‌اند. او با ارائه دلایل متعدد این برداشت‌ها را رد می‌کند. به گفته او، یکی از این واژگان، کلمه «ارهاب» و مشتقات آن است که در آیات مختلفی از جمله آیه ۶۰ سوره انفال به‌کار رفته است. به باور مؤلف، این واژه در قرآن به معنای لغوی خود یعنی خوف و ترس به‌کار رفته و با معنای اصطلاحی آن که امروزه رایج شده تفاوت دارد. او معتقد است که آنچه از واژه ارهاب در قرآن برداشت می‌شود، هیچ بار معنایی منفی ندارد و افزون بر آن در آیاتی مانند [[آیه ۱۵۱ سوره اعراف]] و [[آیه ۳۲ سوره مائده]] به صراحت با کشتار بدون دلیل شرعی مخالفت شده است؛ بنابراین، اسلام به هیچ وجه اعمال تروریستی را تأیید نمی‌کند.<ref>شاهرودی، ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه، ص۵۹-۶۵.</ref>
+مرتضی ابریان شاهرودی در [[ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه (کتاب)|کتاب ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه]]، معتقد است کلمه «ارهاب» و مشتقات آن است که در آیات مختلفی از جمله آیه ۶۰ سوره انفال به‌کار رفته است، به معنای لغوی خود یعنی خوف و ترس به‌کار رفته و با معنای اصطلاحی امروزه که مترادف با تروریسم است تفاوت دارد.<ref>شاهرودی، ترور و تروریسم از دیدگاه فقه امامیه، ص۵۹-۶۵.</ref>
 === تأسیس سازمان‌های اطلاعاتی ===
 عباسعلی عمید زنجانی برای اثبات ضرورت تشکیل سازمان اطلاعاتی در مدیریت جهاد، بعد از اشاره به سیره پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع)، به این نکته اشاره می‌کند که ایجاد سازمان اطلاعاتی مقدمه واجب است. به گفته او، اگر در آیه ۶۰ سوره انفال «قوة» به قدرت نظامی و تسلیحاتی تفسیر شود، کسب و حفاظت اطلاعات نوعی قدرت نظامی محسوب می‌شود و بنابراین از باب مقدمه واجب، وجوب خواهد بود. وی در ادامه تذکر می‌دهد که هدف غایی تشکیلات اطلاعاتی را باید در هدف‌های جهاد و دعوت جهانی اسلام پیدا کرد. او با نشان‌دادن سابقه تاریخی شبکه اطلاعاتی در اندیشه اسلامی، مشاغل «عریف» و «نقیب» را با عنوان «شبکه اطلاعاتی عریف و نقیب» شرح می‌دهد و به این نکته نیز اشاره می‌کند که به دلیل سوء استفاده خلفا و سلاطین از این افراد، در تعدادی از روایات، از این مشاغل نکوهش شده است؛ وگرنه طبق آیه ذکر شده این مشاغل ضروری جامعه اسلامی و ابزار حفظ حکومت است.<ref>عمید زنجانی، اصول و مقررات حاكم بر مخاصمات مسلحانه، ص۱۰۳-۱۱۸.</ref>