کاربر:M.Khosravi/صفحه تمرین

دانشنامه فقه معاصر: سید عبدالکریم موسوی اردبیلی (شخص)

نویسنده: مهدی خسروی | تاریخ: 5 فروردین 1405

• چکیده

سید عبدالکریم موسوى اردبیلى (۱۳۰۴ش اردبیل ـ ۱۳۹۵ش قم)، از مراجع تقلید شیعه و رؤسای قوه قضائیه جمهوری اسلامی ایران بود. وی در حوزه علمیه قم و نجف از محضر بسیاری از اساتید بهره برد (سید محمدرضا گلپایگانى، سید احمد خونسارى، مرتضى حائرى، سید محمدباقر سلطانى، میرزا مهدى مازندرانى، سید محمد حجت کوه‌کمره‌ای، سید محمد محقق داماد، سید احمد خوانساری، و سید محمدحسین طباطبائى، سید ابوالقاسم خوئى، سید محسن حکیم، سید عبدالهادى شیرازى، سید محمدهادی حسینی میلانی، محمد کاظم شیرازى، محمد کاظم آل‌یاسین و صدراى بادکوبى، سید حسین بروجردی و سید روح الله خمینی) ولی متعلق به مکتب فقهی قم و شیوه اجتهادی بروجردی است. تدریس و تألیفات فقهی وی بیشتر در فقه قضایی و اقتصادی بود.

موسوی اردبیلی به فقه، نگاه عرفی و واقعی داشت نه صناعتی و کلی و انتزاعی، و شیوه اجتهادی او، پرهیز از متن‌گرایی افراطی و توجه به زمینه (بافت)، اخلاق، عقل و بنای عقلا، مقاصد شریعت، پیامدها و لوازم فتوا، احکام امضایی و تأسیسی، احکام ثابت و متغیر، کرامت انسانی و رعایت عدالت بود. برخی از آرای فقه قضایی او عبارتند از: بی‌اعتباری علم قاضی در جرایم جنسی، حق تجدیدنظر و فرجام‌خواهی و تناسب حکم و مجرم، جواز شکایت از قضات، عدم جریان ارتداد در ارتداد فکری و نظری، صدق محارب برای همه اعضای محاربه شبکه ای.

زندگی‌نامه فقهی و سیاسی

سید عبدالکریم موسوى اردبیلى، در ۱۳۱۸ش از مدرسه ملاابراهیم اردبیل دروس حوزه را آغاز کرد و در ۱۳۲۲ش به حوزه علمیه قم آمد و سطوح عالیه فقه، اصول، تفسیر و فلسفه را نزد سید محمدرضا گلپایگانى، سید احمد خونسارى، مرتضى حائرى، سید محمدباقر سلطانى، میرزا مهدى مازندرانى، سید محمد حجت کوه‌کمره‌ای، سید محمد محقق داماد، سید احمد خوانساری (اخلاق) و سید محمدحسین طباطبائى (فلسفه) تلمذ کرد. در ۱۳۲۴ش به حوزه علمیه نجف مهاجرت و در طول حدود سه سال در دروس آیات سید ابوالقاسم خوئى، سید محسن حکیم، سید عبدالهادى شیرازى، سید محمدهادی میلانى، محمد کاظم شیرازى، محمد کاظم آل‌یاسین و صدراى بادکوبى (فلسفه) شرکت کرد. او در ۱۳۲۷ش به ایران و حوزه علمیه قم برگشت و در دروس سید حسین بروجردی و سید روح الله خمینی شرکت کرد ولی به دلیل بیماری در ۱۳۳۹ش به اردبیل بازگشت.

موسوی اردبیلی در ۱۳۴۷ش به تهران آمد و تدریس خارج فقه کتاب خمس را آغاز کرد. وی پس از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش، علاوه بر پذیرفتن مسئولیت‌های قضایی، تدریس خارج کتاب قضا را براى قضات آغاز کرد. او پس از رحلت امام خمینی، در شهریور ۱۳۶۸ش به قم باز گشت و به تدریس خارج فقه و اصول ادامه داد و علاوه بر دوره کامل اصول، مباحثی از فقه جزائى اسلام (شامل قضاء، حدود، قصاص، دیات و شهادات) و نیز فقه اقتصادی (شامل بیع، بیمه و شرکت و مضاربه) را تدریس کرد. با انتشار رساله علمیه در سال ۱۳۸۰ش مرجعیت ایشان شکل گرفت و فعالیت سایت (https://www.ardebili.com) و دفتر ایشان با عنوان «حسینیه آیت الله موسوی اردبیلی» با مدیریت و تدریس خارج فقه و اصول توسط فرزندش، سید علی موسوی اردبیلی، ادامه دارد.

موسوی اردبیلی، پس از بازگشت به قم، دانشگاه مفید (۱۳۶۸ش) را با هدف تربیت طلاب در حوزه علوم انسانی (بویژه حقوق و اقتصاد) تأسیس کرد.(فاضل میبدی، فقه و تدبیر، ص29-44؛ مکاریان، فقیه جامع، ص19-244؛ مهریزی، آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی از نگاه دیگران، ص7-9) در کارنامه فعالیت‌های وی، علاوه بر مسئولیت‌های قضایی (عضویت در شورای عالی قضایی، دادستانی کل کشور، ریاست دیوان عالی کشور و ریاست قوه قضائیه)، عضویت در روحانیت مبارز تهران، شورای انقلاب، حزب جمهوری اسلامی، مجلس خبرگان اول قانون اساسی، شورای بازنگری قانون اساسی، نمایندگی دوره اول مجلس خبرگان رهبری، امام جمعه موقت تهران (با ایراد ۹۴ خطبه)، شورای اقتصاد دولت، پایه‌گذاری مجله «درس‌هایی از مکتب اسلام» و بنیانگذاری چند مؤسسه خیریه و آموزشی (خیریه مکتب امیرالمؤمنین(ع)، کانون توحید و مدارس مفید) وجود دارد.

وی از یاران امام خمینی در مبارزه با حکومت پهلوی بود و دربارهٔ زندگی و فعالیت‌های ایشان چندین کتاب منتشر شده است. دربارهٔ ویژگی‌های علمی و فقهی ایشان کتاب‌های «فقیه جامع»، «فقه و تدبیر» و «آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی از نگاه دیگران» منتشر شده است. همچنین در هجدهمین دوره همایش کتاب سال حوزه (۱۳۹۵ش) سید عبدالکریم موسوی اردبیلی به عنوان شخصیت برجسته علمی حوزه معرفی شد.

آثار فقهی

از سید عبدالکریم موسوی اردبیلی علاوه بر آثار قرآنی (مانند «در پرتو وحی»)، رساله علمیه فارسی و عربی (نهج الرشاد)، استفتائات، مناسک حج و حاشیه بر کتاب «عروة الوثقی»، آثار فقهی منتشر شده که بیشتر آنها قضایی و اقتصادی است: فقه القضاء، فقه الحدود والتعزیرات‌، فقه الدیات‌، فقه القصاص‌، فقه الشرکة والتأمین‌، فقه المضاربة، فقه الشهادات، حقوق و دادرسی کیفری در آیینه فقه، درس‌گفتارهای فقهی کتاب ربا، و رسائل فقهیه (تقریرات برخی از مباحث فقهی توسط شاگردان).

تعدادی از آثار ایشان هنوز به صورت مخطوط و منتشر نشده است: حاشیه بر خیارات مکاسب، دوره کامل اصول فقه، تقریرات دروس آیات عظام حکیم و خوئى، چند رساله فقهی و دوره کامل اقتصاد اسلامى.

مبانی و اصول اجتهادی

از مکتب قم و نسل روشنفکر و آزاداندیش حوزه

سید مصطفی محقق داماد، موسوی اردبیلی را از نسل روشنفکری و آزاداندیشی حوزه و متعلق به مکتب قم می‌داند که چند ویژگی در این مکتب و ایشان دیده می‌شود. یکی از ویژگی‌ها نسبت به دو مکتب نجف و سامرا، توجه خاص به قرآن در مباحث فقهی و استفاده بیشتر از استدلال‌های قرآنی است. ویژگی دیگر برون‌گرایی این مکتب و ایشان است که به درد و مشکلات مردم نیز توجه دارند. ویژگی سوم اهتمام بیشتر به امر تبلیغ است که در کنار کار فقهی و علمی باید مورد توجه طلاب قرار گیرد. (محقق داماد، «گفتگو با آیت الله سید مصطفی محقق داماد»، ص42و43)

اجتهاد مبتنی بر واقعیت و کرامت انسانی

رحیم نوبهار در معرفی دستگاه اجتهادی و شیوه استنباطی موسوی اردبیلی در مکتب قم، چهارده اصل را بر می‌شمرد که ترکیب این اصول و مبانی عبارتند از: پرهیز از متن‌گرایی افراطی و توجه مناسب به زمینه (بافت)، اخلاق، عقل و بنای عقلا، مقاصد شریعت، پیامدها و لوازم فتوا، احکام امضایی و تأسیسی و تفکیک احکام دوران تأسیس از دوران تثبیت، احکام ثابت و متغیر و در نظر گرفتن فقه واقعیت نه کلی و انتزاعی، گونه‌شناسی متون دینی (حکومتی و تدبیری یا شخصی و موردی)، پارادایم‌ها و گفتمان‌های مسلط فقهی، نقش ملت و دولت مدرن، و حق مداری در برابر تکلیف مداری و پذیرش کرامت انسان.(نوبهار، «اجتهاد کرامت مدار»، ص527-546)

نگاه عرفی به فقه و پرهیز از فقه صناعتی

به گفته سید علی موسوی اردبیلی، فرزند ایشان، پدر به شدت تحت تأثیر روش و مکتب سید حسین بروجردی بود و آن را هم در اصول و هم در فقه، کامل‌تر و کارآمدتر می‌دانست. وی به فقه نگاه بسیار عرفی داشت و خیلی دنبال فقه صناعتی نبود. از روایات برداشت عرفی می‌کرد و برداشت‌های فرضی از روایات را بر اساس وجود یا عدم بعضی حروف یا کلمات نمی‌پذیرفت؛ زیرا معتقد بود امام معصوم بر اساس واقعیات عرفی پاسخ داده است نه فرضیات. وی جزو جریان روشنفکری حوزه است ولی به هیچ وجه مایل به تغییرات اساسی در حوزه و تغیییر ساختارهای سنتی آن نبود و روشنفکری و اصلاحات را در همین ساختار قبول داشت.(موسوی اردبیلی، «گفتگو با حجة الاسلام و المسلمین سید علی موسوی اردبیلی»، ص202و203) به گفته محقق داماد، موسوی اردبیلی مسائل فقهی را در امور قضائی به صورت عرفی مطرح می‌کرد نه انتزاعی و به همین دلیل در تشخیص مطالب کمتر اشتباه می‌کرد.(محقق داماد، «گفتگو با آیت الله سید مصطفی محقق داماد»، ص54)

حفظ اخلاق فقاهتی در همه دوران زندگی

مسیح مهاجری، موسوی اردبیلی را فقیهی اخلاقی معرفی می‌کند که با وجود سمت‌های رسمی سیاسی و جایگاه مهم معنوی، اخلاق فقهاتی خود را حفظ می‌کرد و با عموم مردم سر و کار داشت و به دین خدا و تکلیف الهی‌اش و سعادت دنیوی و اخروی مردم فکر می‌کرد. به نظر وی، ایشان همین شیوه اخلاقی را همیشه حفظ کردند؛ چه پیش از انقلاب و چه در دوران بالاترین سطح مقام سیاسی و چه در دوره مرجعیت.(مهاجری، «گفتگو با حجة الاسلام و المسلمین مسیح مهاجری»، ص225و226)

آرا و نظرات فقهی

جای خالی تعزیرات حکومتی در فقه شیعه

از نگاه، موسوی اردبیلی قوانین جزایی حکومتی که خارج از نصوص حدود و تعزیرات شرعی تصویب می‌شود از قسم تعزیرات است نه نوع سوم؛ زیرا حکمتی که در روایات تعزیرات وجود دارند (تأدیب و تأنیب) شامل این موارد می‌شوند؛ همچنین مشروعیت این تعزیزات از جهت مشروعیت احکام حکومتی برای مصلحت عمومی و حفظ عدالت است و از همین ور حکومت به ولایت و اعمال قانون نیاز دارد. تعزیرات امری عبادی و تعبدی محض نیست و از سوی شارع هم ردی برای تعیین عقوبات جدید وارد نشده است و حکومت می‌تواند مطابق عدالت قوانین جزایی بگذارد. به نظر وی بحث تعزیزات حکومتی بحث مهمی است که برخلاف فقه اهل سنت که امکان حکومت داشتند، در فقه امامیه دربارهٔ آن بحث نشده است.(موسوی اردبیلی، فقه الحدود و التعزيرات‌، ج1، ص38-41)

بی‌اعتباری علم قاضی در جرایم جنسی

موسوی اردبیلی به حجیت علم قاضی قائل است؛ چراکه در اکثر موارد، اقرار و بینه پیش نمی‌آید و لازمه عدم اعتبار علم قاضی تعطیلی احکام است. اما وی حجیت علم قاضی را در بخشی از حق الله بویژه جرایم جنسی معتبر نمی‌داند.(سلیمانی، «جایگاه علم قاضی در حدود از دید فقیهان و قانون‌گذار با نگاهی به دیدگاه آیت الله موسوی اردبیلی»، ص420-422؛ نک: موسوی اردبیلی، فقه الحدود و التعزيرات‌، ج1، ص249 و ج2، ص34؛ موسوی اردبیلی، فقه القضاء، ج1، ص293 و 302).

حق فرجام‌خواهی و تناسب حکم و مجرم

محمد اصغری (وزیر دادگستری چند دولت جمهوری اسلامی ایران)، موسوی اردبیلی را مدافع حق و عدالت و کرامت انسانی می‌داند. وی به نظر فقهی ایشان در شورای عالی قضایی در موافقت با حق تجدیدنظر و فرجام خواهی قضایی اشاره می‌کند. نمونه دیگر حل مشکل ریش نداشتن بیشتر قضات دادگستری بر خلاف فتوای امام خمینی بود که برخی آن را داشتند به بحران تبدیل می‌کردند اما این مسئله از طریق گفتگوی ایشان با امام خمینی و راه‌حل تقلید از مجتهد دیگر برطرف شد.

نمونه دیگری از روشن‌اندیشی ایشان در فقه حدود و قصاص دیده می‌شود که اختیار قاضی را در تخییر در نوع مجازات ـ که در آیه 33 سوره مائده با حرف أو آمده است ـ دارای حد معین و بر اساس عقل و حکمت و کرامت انسان، می‌دانست و به همین جهت حکم قاضی باید مناسب با جرم باشد؛ مجازت سنگین‌تر برای مجرم با جرم مسنگین‌تر و مجازات سبک‌تر برای مجرم با جرم سبک‌تر.(اصغری، «گفتگو با دکتر سید محمد اصغری»، ص291-296)

جواز شکایت از قضات

موسوی اردبیلی طرح شکایت علیه قضات را می‌پذیرد و آنچه را در روایات برای صیانت منصب قضا و ممنوعیت شکایت از قاضی آمده است از باب استحسانات برمی‌شمرد.(مقدادی، «دادرسی عادلانه در فقه امامیه: تأملی در آموزه های اهل بیت دربارهٔ دادرسی عادلانه با مروری بر کتاب فقه القضاء آیت الله اردبیلی»، ص475و476؛ نک: موسوی اردبیلی، فقه القضاء، ج1، ص346)

ارتداد فکری و نظری، ارتداد نیست

طبق نظر موسوی اردبیلی همسو با برخی از فقهای معاصر، انکار ضروری دین به خودی خود، سبب مستقل تحقق ارتداد نیست بلکه ارتداد زمانی محقق می‌شود که انکار ضروری دین منجر به انکار خداوند یا نبوت شود و شخص متوجه این امر باشد. و اگر این انکار ناشی از شبهه و بر پایه فکر و نظر هرچند با استدلال نادرست باشد (ارتداد فکری) ارتداد محقق نمی‌گردد. (هاشمی، «ارتداد فکری با تأکید بر نظریه امام خمینی»، ص572و584؛ نک: موسوی اردبیلی، فقه الحدود و التعزيرات‌، ج2، ص686 و ج4، ص53و65)

صدق محارب برای همه اعضای محاربه شبکه‌ای

در دیدگاه موسوی اردبیلی، در تحقق محاربه، بعضی از قیود مندرج در روایات و کتب فقهی مثل حمل سلاح موضوعیت ندارد و این موارد بر حسب غالبیت ذکر شده است. ملاک در محاربه، قصد محاربه و اخلال در امنیت عمومی و ایجاد ترس و وحشت است و اگر محاربه مانند دوران ما به شکل شبکه‌ای و مجموعه‌ای از افراد و وظایف صورت بگیرد که هر فرد در آن وظیفه و مهارت خاصی دارد و بعضی از آنها سلاح به دست می‌گیرند و بعضی در امور دیگری مشغول هستند، همگی محارب محسوب می‌شوند.(موسوی اردبیلی، فقه الحدود و التعزيرات‌، ج3، ص532)

مشروعیت معاملات نوپیدا

از نظر موسوی اردبیلی مانند برخی از فقهای متأخر و معاصر، عقود به دوره تشریع محدود نیست و به عرف واگذار شده است. بنابراین معاملات متعارف در میان مردم اگر منع شارع را از جهت تحریم ربا، نفی ضرر و موارد دیگر ناسازگار نباشد مشمول ادله عام صحت معاملات و از نظر شرعی درست است.(مرتضوی، «نفی تعبد در احکام معاملی و خاستگاه مشروعیت معاملات نوپیدا در نگاه آیت الله موسوی اردبیلی»، ص443و444؛ نک: موسوی اردبیلی، فقه الشركه‌، ص51) موسوی اردبیلی مضاربه با دین و منافع را می‌پذیرد و این دو را از عناوین مال می‌داند که در روایات آمده است و نیز تعیین سود در مضاربه لازم نیست به شکل مشاع (مثل ثلت و ربع و نصف) باشد و می‌تواند مقدار معینی از سودی باشد که معمولاً از موضوع مضاربه به دست می‌آید.(موسوی اردبیلی، فقه المضاربه‌، ص30و48)

قرارداد بیمه، عقدی مستقل و صحیح

موسوی اردبیلی انواع بیمه و ازجمله بیمه عمر را عقدی مستقل و صحیح می‌داند که ارکان و شرایط عقد در آن تحقق دارد و در آن ربا، غرر، قمار و جهل جاری نیست.(رضایی دوانی، «بررسی فقهی ماهیت و مشروعیت بیمه عمر در نگاه آیت الله موسوی اردبیلی»، ص381و393و394؛ نک: موسوی اردبیلی، فقه الشركه‌، ص215).

ماهیت پول همان ارزش پول و قدرت خرید است

از نظر موسوی اردبیلی، ماهیت پول همان ارزش پول و قدرت خرید است و طبق فتوای وی، در وام‌های طولانی مدت و تفاوت فاحش ارزش پول بین دو زمان دریافت و پرداخت پول، باید مصالحه شود یا ارزش پول لحاظ شود.(نریمانی، «تأثیر تغییر ماهیت پول در احکام آن با تأکید بر فتوای آیت الله العظمی موسوی اردبیلی»، در فقه و تدبیر، ص630و631)

منابع

• اصغری، محمد، «گفتگو با دکتر سید محمد اصغری»، در آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی از نگاه دیگران، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۶ش.
• درازی، علی، خاطرات آیت الله العظمی سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، تهران، سوره مهر، ۱۳۹۵ش.
• رضایی دوانی، مجید و سید جواد سبحانی، «بررسی فقهی ماهیت و مشروعیت بیمه عمر در نگاه آیت الله موسوی اردبیلی»، در فقه و تدبیر، قم، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۶ش.
• سلیمانی، حسین، «جایگاه علم قاضی در حدود از دید فقیهان و قانون‌گذار با نگاهی به دیدگاه آیت الله موسوی اردبیلی»، در فقه و تدبیر، قم، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۶ش.
• فاضل میبدی، محمدتقی، فقه و تدبیر، قم، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۶ش.
• محقق داماد، سید مصطفی، «گفتگو با آیت الله سید مصطفی محقق داماد»، در آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی از نگاه دیگران، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۶ش.
• مرتضوی، سید ضیاء، «نفی تعبد در احکام معاملی و خاستگاه مشروعیت معاملات نوپیدا در نگاه آیت الله موسوی اردبیلی»، در فقه و تدبیر، قم، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۶ش.
• مقدادی، محمدمهدی، «دادرسی عادلانه در فقه امامیه: تأملی در آموزه‌های اهل بیت دربارهٔ دادرسی عادلانه با مروری بر کتاب فقه القضاء آیت الله اردبیلی»، در فقه و تدبیر، قم، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۶ش.
• مکاریان، ناصر و رضا بابایی، فقیه جامع: زندگی‌نامه علمی - سیاسی آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۶ش.
• موسوی اردبیلی، سید علی، «گفتگو با حجة الاسلام و المسلمین سید علی موسوی اردبیلی»، در آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی از نگاه دیگران، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۶ش.
• موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، فقه المضاربه‌، قم، دانشگاه مفید، ۱۳۷۹ش.
• موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، فقه الحدود و التعزيرات‌، قم، دانشگاه مفید، چاپ دوم، ۱۴۲۷ق.
• موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، فقه القضاء، قم، دانشگاه مفید، چاپ دوم، ۱۳۸۱ش.
• موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، فقه الشركه‌، قم، دانشگاه مفید، ۱۴۱۴ق.
• موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی به روایت اسناد ساواک، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۷ش.
• موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، مختصری از زندگی‌نامه علمی حضرت آیه‌الله العظمی موسوی‌اردبیلی، نجات، ۱۳۷۷ش.
• موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، بیانات حضرت آیت‌الله العظمی سید عبدالکریم موسوی اردبیلی پیرامون رسالت حوزه‌های علمیه، دفتر آیت الله العظمی اردبیلی، ۱۳۷۷ش.
• موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، همپای انقلاب: خطبه‌های نماز جمعه حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، محقق: محمدباقر نجفی کازرونی، قم، دانشگاه قم، ۱۳۸۵ش.
• موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، حقوق و دادرسی کیفری در آیینه فقه، محقق: سعید رهایی، قم، رادنگار، ۱۳۹۲ش.
• موسوی اردبیلی، سید عبدالکریم، در پرتو وحی: درس‌هایی از قرآن در محضر آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، محقق: ابوالفظل موسویان، قم، دانشگاه مفید، ۱۳۸۸ش.
• مهاجری، مسیح، «گفتگو با حجة الاسلام و المسلمین مسیح مهاجری»، در آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی از نگاه دیگران، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۶ش.
• مهریزی، مهدی و رضا بابایی، آیت الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی از نگاه دیگران، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۶ش.
• نوبهار، رحیم، «اجتهاد کرامت‌مدار»، در فقه و تدبیر، قم، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۶ش.
• نریمانی، سید مهدی، «تأثیر تغییر ماهیت پول در احکام آن با تأکید بر فتوای آیت الله العظمی موسوی اردبیلی»، در فقه و تدبیر، قم، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۶ش.
• هاشمی، سید حسین، «ارتداد فکری با تأکید بر نظریه امام خمینی»، در فقه و تدبیر، قم، مرکز تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی موسوی اردبیلی، ۱۳۹۶ش.

[[رده:مقاله‌های مهدی خسروی سرشکی [[رده:مقاله‌های شخصیت‌شناسی